GanhVac.comGánh Vác
Tiền cho con

Dạy con về tiền khi nhà đang chật: con hiểu được gì, tập được gì theo tuổi

Nhà đang phải dồn tiền cho ông bà và tháng nào cũng sát: nói với con bao nhiêu là đủ, câu nên nói theo từng lứa tuổi, và cách để con học được về tiền mà không mang lo âu.

Late evening in a small apartment, a grandmother peels fruit while a mother and her son share a plain notebook with blank pages, top-down angle, warm light

Nguyên tắc cốt lõi: nói thật về hoàn cảnh, giữ riêng phần lo âu. Con ở tuổi nào cũng nên biết nhà đang phải sắp xếp và vì sao có những thứ phải đợi; nhưng con không cần biết từng khoản nợ, từng đêm bố mẹ mất ngủ. Nói đủ để con hiểu và tham gia được, không nhiều đến mức con thấy mình phải gánh.

Người đứng giữa thường đi về một trong hai phía: giấu hết, để con nghĩ tiền tự nhiên mà có, rồi một ngày con ngỡ ngàng; hoặc than thở trước mặt con mỗi lần tiền thuốc của ông tăng, để con lớn lên với cảm giác mình là gánh nặng. Phần dưới đây là một cách đi giữa: nói gì theo từng tuổi, câu nên nói, câu nên tránh, và những việc nhỏ để con học được về tiền ngay trong lúc nhà đang chật.

Nói thật đến đâu: bảng theo từng lứa tuổi

Bảng dưới không phải chuẩn cứng; mỗi đứa trẻ một khác. Dùng nó như điểm bắt đầu, rồi điều chỉnh theo con mình.

Tuổi conCon nên biếtCon chưa cần biếtMột câu mẫu
Mẫu giáotiền dùng để đổi lấy thứ cần; có thứ phải đợibố mẹ đang lo tiền"Hôm nay mình mua sữa với rau. Đồ chơi thì để sinh nhật con nhé."
Tiểu họcnhà có khoản cho ông bà, khoản cho con, khoản để dành; có tháng phải chọncon số cụ thể, chuyện nợ"Tháng này nhà mình gửi thêm cho bà đi khám, nên chuyến đi chơi lùi sang tháng sau."
Cấp haithu nhập nhà có hạn; các khoản lớn trong năm; vì sao có khoản ưu tiênchi tiết căng thẳng giữa người lớn"Năm nay có ba khoản lớn: em vào lớp một, ông nằm viện, nhà sửa mái. Con có muốn xem bố mẹ xếp thế nào không?"
Cấp ba trở lênbức tranh khá đầy đủ, kể cả khoản cho ông bà và quỹ học của connhững lo âu chưa có lời giải"Bố mẹ muốn bàn với con chuyện học sau phổ thông, vì nó liên quan đến cả khoản của ông bà."

Điểm chung ở mọi tuổi: con biết là có kế hoạch. Trẻ chịu được thiếu thốn khá tốt nếu thấy người lớn bình tĩnh và có hướng. Thứ làm trẻ sợ là cảm giác người lớn cũng đang hoảng.

Nếu con hỏi một câu vượt quá mức bạn muốn nói, không cần nói dối. Một câu như "Chuyện đó bố mẹ đang lo, khi nào cần con giúp bố mẹ sẽ nói" vừa thật vừa đủ.

Câu con hay hỏi, và cách trả lời không làm con lo

"Nhà mình có nghèo không?" Trả lời về điều nhà mình có và cách nhà mình xếp, không phải về nhãn: "Nhà mình có đủ cho những thứ cần. Có những thứ muốn thì phải đợi, vì bố mẹ còn lo cho ông bà nữa." Tránh cả hai cực: "nhà mình nghèo lắm" và "nhà mình chẳng thiếu gì".

"Sao bạn được mua mà con không được?" "Mỗi nhà có một cách xếp tiền. Nhà mình đang để dành cho mấy việc lớn, bố mẹ nói con nghe nhé." Rồi kể một hai việc cụ thể con hiểu được.

"Sao mẹ cứ gửi tiền cho bà mà không mua cho con?" Đây là câu khó, vì nó chạm vào cảm giác bị thiệt. Đừng mắng con ích kỷ. "Bà già rồi, không đi làm được nữa. Khi con còn nhỏ, bố mẹ lo cho con; khi bà già, các con của bà lo cho bà. Phần của con vẫn có, chỉ là có lúc phải đợi."

"Bố mẹ có lo tiền không?" Thật nhưng nhẹ: "Có lúc bố mẹ phải tính kỹ. Nhưng bố mẹ có kế hoạch, và con không phải lo chuyện đó."

"Con có giúp được gì không?" Đừng từ chối hẳn. Giao một việc nhỏ, thật: tắt điện phòng khi ra ngoài, giữ đồ dùng học tập cẩn thận để dùng tiếp năm sau, cùng mẹ ghi danh sách đi chợ. Con được góp phần, và góp phần đó vừa sức.

Những việc nhỏ để con học về tiền ngay trong lúc nhà chật

Lúc nhà chật lại là lúc con học được nhiều nhất về tiền, nếu người lớn biến nó thành việc làm cùng nhau thay vì chuyện thì thầm sau cánh cửa. Một vài việc vừa tầm:

  • Cho con cầm danh sách đi chợ và một khoản cố định, để con tự chọn giữa hai thứ khi không đủ cho cả hai.
  • Lập với con một "lọ chờ": món con muốn được dán tên lên lọ, con tự để dành tiền mừng tuổi hay tiền giúp việc nhà vào đó. Con học được chờ đợi là một cách để có.
  • Với con lớn: cho con xem bảng khoản lớn trong năm (không cần chi tiết số), hỏi con nếu là con thì xếp thế nào.
  • Rủ con cùng sửa đồ thay vì mua mới: dán lại quai cặp, khâu lại cúc áo. Con thấy đồ cũ còn dùng được là một lựa chọn, không phải sự thiệt thòi.
  • Kể với con về khoản bố mẹ gửi cho ông bà theo cách tự nhiên: "Hôm nay mẹ gửi tiền về cho bà, bà dặn cháu học ngoan." Gửi tiền cho cha mẹ trở thành chuyện bình thường của một gia đình, không phải gánh nặng.
  • Cho con thấy bố mẹ cũng lùi khoản của chính mình: "Đôi giày của bố để tháng sau." Con học được rằng ai trong nhà cũng xếp lượt, không chỉ con.

Mấy việc này không đòi hỏi tiền. Thứ chúng cần là người lớn đủ bình tĩnh để nói về tiền như một chuyện bình thường của nhà. Nếu có những tối bạn không đủ bình tĩnh, đó cũng là chuyện bình thường; để hôm khác.

Tiền con tự có: để con quyết một phần, dù nhà đang chật

Tách ba phần ngay từ đầu. Tiền mừng tuổi, tiền con được thưởng vì giúp việc nhà, tiền con tự làm ra: chia thành phần con tiêu, phần con để dành cho món mình muốn, và phần con tự chọn tặng ai đó. Tỷ lệ tự đặt cùng con, ví dụ giả định mỗi phần một phần ba.

Không "mượn tạm" tiền của con để bù tháng thiếu. Khi nhà chật, bố mẹ hay nghĩ tới lọ tiền của con. Nếu thật sự phải dùng, hỏi con, ghi lại, và trả đủ. Lấy mà không nói, con học được rằng tiền của mình không bao giờ là của mình.

Để con sai trong khoản nhỏ. Con tiêu hết phần của mình vào một món rồi tiếc, đó là bài học rẻ nhất con có được. Đừng bù lại ngay. "Lần sau con muốn làm khác không?" là câu đủ dùng.

Cho con chọn tặng ông bà. Phần "tặng" có thể để con mua một món nhỏ cho ông bà khi về quê. Con thấy mình cũng góp vào việc chăm ông bà, theo cách của con, không phải chỉ đứng ngoài nhìn bố mẹ gửi tiền.

Tình huống đi trọn: chị Lan và câu hỏi của con gái mười một tuổi

Chị Lan 41 tuổi, chồng làm xa, mỗi tháng gửi về. Bố mẹ chồng ở chung nhà, bố chồng chạy thận đều đặn. Con gái mười một tuổi một hôm hỏi: "Sao các bạn đi học bơi, đi chơi cuối tuần, còn con thì không? Có phải vì tiền ông chữa bệnh không?" Chị khựng lại, vì đó đúng là một phần lý do, và ông đang ngồi ở phòng bên.

Chị không trả lời ngay. Tối đó, khi con chuẩn bị đi ngủ, chị ngồi xuống: "Con hỏi đúng đấy. Nhà mình đang dành một phần cho ông chữa bệnh. Nhưng không phải vì ông mà con thiệt. Nếu là bố mẹ ốm, ông bà cũng sẽ lo cho bố mẹ như vậy. Học bơi thì mẹ đang tìm lớp của trường, hè này con đi được." Chị kể thêm cho con nghe nhà mình có những khoản gì, không nói số.

Con im một lúc rồi hỏi: "Thế con có giúp ông được không?" Chị bảo con có thể đọc báo cho ông nghe buổi chiều, vì mắt ông kém. Mấy tuần sau, con vẫn có hôm dỗi khi bạn khoe chuyến đi chơi. Nhưng chị để ý con không còn nhìn ông với ánh mắt khó chịu như trước. Lớp bơi của trường hè đó không đủ chỗ, con phải đợi thêm một năm.

Làm sai thường gặp và cách làm khác

Làm sai: cãi nhau chuyện tiền trước mặt con. Làm khác: hai vợ chồng thống nhất một câu để dừng lại khi lời qua tiếng lại, như "Mình nói tiếp sau nhé", rồi bàn khi con đã ngủ. Con nghe được giọng to, không hiểu nội dung, và tự kết luận là do mình.

Làm sai: dùng tiền để khen phạt việc học. Làm khác: tách tiền khỏi điểm số. Thưởng tiền cho điểm cao làm con học vì tiền, và làm con nghĩ mình nợ bố mẹ mỗi khi điểm thấp, nhất là khi biết nhà đang chật.

Làm sai: hứa bù để xoa dịu. "Sang năm bố mua cho con cái to hơn." Làm khác: chỉ hẹn những gì giữ được, và nói rõ là "sẽ xem lại", không phải "chắc chắn".

Làm sai: so con với ông bà ngày xưa. "Ngày xưa ông bà còn khổ hơn." Câu này đúng, nhưng con không học được gì ngoài cảm giác không được phép buồn. Làm khác: công nhận cảm xúc trước, "Mẹ biết con buồn", rồi mới giải thích.

Làm sai: để con là người duy nhất phải nhịn. Làm khác: cho con thấy cả nhà cùng xếp lượt, kể cả bố mẹ.

Khi nào cần người có chuyên môn, và điều không cần lo quá

Có những dấu hiệu cho thấy chuyện tiền trong nhà đã đè lên con nhiều hơn mức con mang được: con lo lắng kéo dài, hay hỏi đi hỏi lại nhà có hết tiền không, giấu đồ ăn, không dám xin cả những thứ cần cho việc học, mất ngủ, đau bụng không rõ lý do trước giờ đi học. Khi thấy vậy, nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm, và đưa con đến cơ sở y tế hoặc chuyên viên tâm lý học đường để được hỗ trợ. Đó không phải thất bại của bố mẹ; đó là cách chăm con đúng lúc.

Nếu chính bạn đang kiệt sức, lo âu đến mất ngủ nhiều tuần, cũng nên gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Con đọc được trạng thái của bố mẹ rõ hơn đọc lời nói. Nếu có lúc bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, và báo cho một người thân biết.

Điều không cần lo quá: con không cần một tuổi thơ không thiếu thứ gì để lớn lên biết quý tiền và quý người. Nhiều người trưởng thành vững vàng chính vì từng thấy bố mẹ bình tĩnh xếp lượt các khoản trong nhà, gửi tiền về cho ông bà như một việc bình thường của nhà, và vẫn dành cho con những buổi tối thong thả. Đó là bài học về tiền có giá trị hơn bất kỳ khoá học nào.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho con biết nhà đang khó khăn về tiền?

Nên cho con biết nhà đang phải sắp xếp và vì sao có thứ phải đợi, ở mức vừa tuổi. Không nên kể chi tiết nợ nần hay những lo âu chưa có lời giải. Con cần biết có kế hoạch và người lớn đang bình tĩnh lo liệu.

Trả lời thế nào khi con hỏi nhà mình có nghèo không?

Nói về điều nhà mình có và cách nhà mình xếp tiền thay vì dán nhãn: nhà có đủ cho những thứ cần, có thứ muốn thì phải đợi vì còn lo cho ông bà. Tránh cả câu "nhà mình nghèo lắm" lẫn câu "nhà mình chẳng thiếu gì".

Con thấy thiệt vì bố mẹ gửi tiền cho ông bà thì nói sao?

Đừng mắng con ích kỷ. Giải thích rằng khi con nhỏ thì bố mẹ lo cho con, khi ông bà già thì các con của ông bà lo cho ông bà, phần của con vẫn có nhưng có lúc phải đợi. Cho con một việc nhỏ để giúp ông bà.

Có nên thưởng tiền khi con được điểm cao?

Thường không nên gắn tiền với điểm số. Làm vậy con dễ học vì tiền và thấy mình nợ bố mẹ khi điểm thấp, nhất là lúc biết nhà đang chật. Khen bằng lời, bằng thời gian ở cùng con thường bền hơn.

Dấu hiệu nào cho thấy con đang lo lắng quá mức về chuyện tiền trong nhà?

Con hỏi đi hỏi lại nhà có hết tiền không, không dám xin cả thứ cần cho việc học, giấu đồ ăn, mất ngủ hoặc đau bụng trước giờ đi học. Khi đó nói chuyện với giáo viên và đưa con gặp cơ sở y tế hoặc chuyên viên tâm lý học đường.

Dạy con về tiền có cần tốn tiền mua sách hay khoá học không?

Không cần. Những việc hằng ngày như cho con cầm danh sách đi chợ, lập lọ để dành cho món con muốn, cùng sửa đồ cũ, hay cho con lớn xem cách bố mẹ xếp các khoản lớn trong năm đã dạy con rất nhiều về tiền.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138