Khung quyết định ngắn: khi ngân sách phải siết, đừng hỏi "năng khiếu có cần không" mà hỏi ba điều — con có thật sự thích và tự giác không, lớp này có cách nào học nhẹ chi hơn không, và dừng bây giờ thì con mất gì khó lấy lại. Thường thứ tự đúng là: bớt trước, đổi hình thức học sau, tạm dừng là bước cuối, và luôn hẹn ngày xem lại.
Lớp năng khiếu là khoản nhiều nhà thấy áy náy nhất khi phải cắt, vì nó gắn với niềm vui của con chứ không chỉ điểm số. Người đứng giữa thì thường cắt nó đầu tiên khi cha mẹ ở quê có việc, rồi day dứt mãi. Bài này giúp bạn quyết có lớp lang hơn, nói với con một cách không làm con thấy mình là gánh nặng, và giữ lại phần quan trọng nhất là niềm hứng thú của con.
Ba câu hỏi phân loại từng lớp
Liệt kê các lớp năng khiếu con đang học, trả lời ba câu cho từng lớp. Dòng đầu là ví dụ giả định.
| Lớp | Con có thích, tự giác tập không? | Có cách học nhẹ chi hơn không? | Dừng bây giờ thì mất gì khó lấy lại? | Quyết định thử |
|---|---|---|---|---|
| Đàn (ví dụ giả định, 0,5 đơn vị mỗi tháng) | rất thích, tự tập mỗi tối | học nhóm thay vì một kèm một, cách tuần | mất nhịp tập, khó quay lại | giữ, đổi sang nhóm |
| Bơi | thích vừa | đã biết bơi, không cần lớp nữa | không mất gì | dừng, cuối tuần đi bơi cùng bố |
| … | … | … | … | … |
Nhìn cột cuối, bạn sẽ thấy không phải lớp nào cũng cần cùng một quyết định. Có lớp đã hoàn thành nhiệm vụ của nó (con đã biết bơi, đủ an toàn). Có lớp con chỉ đi vì quen. Có lớp là thứ con thật sự yêu. Nhóm cuối là nhóm đáng giữ nhất, kể cả khi phải giữ ở dạng nhẹ hơn.
Đừng quyết thay con hoàn toàn ở cột thứ hai. Với con từ chín, mười tuổi, hỏi thẳng: "Nếu chỉ giữ được một lớp, con giữ lớp nào?" Câu trả lời thường làm bố mẹ bất ngờ.
Thứ tự siết: bớt trước, đổi sau, dừng là cuối
Khi phải giảm khoản năng khiếu, đi theo thứ tự dưới đây. Mỗi bước giữ được nhiều hơn bước sau.
- Bớt nhịp: từ hai buổi xuống một buổi mỗi tuần, hoặc cách tuần. Con giữ được mạch, khoản chi giảm ngay.
- Đổi hình thức: từ kèm riêng sang học nhóm, từ trung tâm sang câu lạc bộ của trường, nhà văn hoá khu phố, hoặc lớp của người quen dạy ở nhà. Hỏi nhà trường xem có hoạt động ngoại khoá nào phù hợp.
- Đổi sang tự tập có người kèm định kỳ: con tự tập ở nhà theo bài, mỗi tháng gặp thầy cô một lần để chỉnh. Hợp với con đã có nền và tự giác.
- Tạm dừng có hẹn: dừng hẳn, nhưng ghi rõ ngày xem lại, và trong lúc dừng vẫn giữ một nhịp nhỏ ở nhà (vẽ mỗi tuần một bức, tập đàn mười lăm phút buổi tối).
- Dừng hẳn: chỉ khi con không còn thích, hoặc lớp đã hoàn thành mục đích.
Phần lớn nhà dừng ở bước một hoặc hai là đã đủ thở. Nhảy thẳng tới bước bốn thường là phản xạ của lúc hoảng, khi tin nhà ở quê vừa báo về. Nếu đang ở lúc đó, chờ một tuần rồi hẵng quyết; tuần đó cứ cho con đi học bình thường.
Nói với con thế nào: câu nên nói và câu nên tránh
Con không cần biết chi tiết tiền nong, nhưng cần biết thay đổi là vì nhà đang sắp xếp, không phải vì con làm sai hay vì con là gánh nặng.
- Nên nói với con nhỏ: "Từ tháng sau con học đàn mỗi tuần một buổi thôi. Buổi còn lại mẹ con mình tập ở nhà nhé."
- Nên nói với con lớn: "Mấy tháng tới nhà mình phải dồn tiền chữa bệnh cho bà. Bố mẹ muốn giữ lớp vẽ cho con, nhưng chuyển sang học nhóm. Đến hè mình xem lại."
- Nên hỏi: "Nếu phải giữ một lớp, con chọn lớp nào? Lớp nào con thấy dừng cũng được?"
- Nên tránh: "Tốn tiền cho con học mà có giỏi đâu." Câu này biến niềm vui thành món nợ.
- Nên tránh: "Tại bà ốm nên con phải nghỉ." Câu này khiến con nhìn bà như nguyên nhân mất mát.
- Nên tránh: hứa chắc "tháng sau đi học lại" khi chưa biết. Hứa rồi không giữ được, con mất lòng tin hơn là mất lớp.
Nếu con buồn, để con buồn. Đó là phản ứng bình thường. Thứ giúp con là được nghe và thấy bố mẹ vẫn coi trọng điều con thích, bằng việc ngồi nghe con đàn mười phút, treo bức vẽ của con lên tường.
Tình huống đi trọn: anh Quân nuôi con một mình và lớp vẽ của con
Anh Quân 36 tuổi, vợ mất được hai năm, một mình nuôi con gái chín tuổi. Mẹ anh ở quê lên ở cùng để trông cháu, nhưng năm nay bà phải điều trị mắt, khoản đi lại và tái khám tăng. Con gái học vẽ ở trung tâm hai buổi một tuần và rất mê.
Anh ngồi với bảng ba câu hỏi. Lớp vẽ: con mê, tự vẽ mỗi tối; có lớp vẽ của câu lạc bộ thiếu nhi gần nhà, nhẹ chi hơn, mỗi tuần một buổi; dừng hẳn thì con mất nhịp và mất cả một chỗ con thấy vui sau khi mẹ mất. Anh quyết chuyển sang câu lạc bộ, một buổi mỗi tuần, và hỏi con trước.
Anh nói: "Bà phải đi khám mắt nhiều, bố cần để dành. Bố tìm được lớp vẽ gần nhà, mỗi tuần một buổi. Con thử một tháng, nếu không hợp thì mình tính cách khác." Con khóc vì phải xa cô giáo cũ. Tháng đầu con không thích lớp mới. Sang tháng thứ ba con quen một nhóm bạn ở đó. Anh vẫn để dành được phần cho mẹ, dù không nhiều như dự tính vì đợt điều trị thứ hai đến sớm hơn.
Bẫy thường gặp khi siết khoản năng khiếu
Cắt lớp con yêu nhất vì nó đắt nhất. Khoản lớn nhất chưa chắc là khoản nên cắt. Có khi cắt hai lớp con đi vì quen còn nhẹ hơn, mà con giữ được thứ quan trọng với mình. Nhìn vào cột "dừng thì mất gì", không chỉ cột đơn vị.
Đóng trước trọn khoá để được giảm, rồi giữa chừng phải dừng. Trong năm nhà có ông bà lớn tuổi, đóng theo tháng hoặc theo khoá ngắn thường an toàn hơn, dù không được giảm. Hỏi rõ chính sách bảo lưu và hoàn phí trước khi đóng.
Nhận lời ông bà bên kia hay họ hàng "để bà lo tiền học đàn cho cháu" mà không bàn rõ. Nhận được, nhưng nói rõ kéo dài bao lâu, và nói với con là ai đang giúp. Nếu không, vài tháng sau khoản đó dừng đột ngột và câu chuyện thành khó xử. Phần ông bà cho tiền con cháu có những cân nhắc riêng; ở đây chỉ cần nhớ: rõ ràng từ đầu.
Quyết trong lúc hoảng. Tin bố hay mẹ ở quê nhập viện đến vào buổi tối, sáng hôm sau đã nhắn thầy cô xin nghỉ cho con. Một tuần sau mới biết đợt điều trị không tốn như lo, hoặc anh chị em đã góp đủ. Trừ khi khoản đóng học đến hạn ngay, cho mình một tuần để biết rõ con số rồi mới cắt. Một tuần học thêm không làm nhà kiệt; một quyết định vội có khi làm con mất chỗ trong lớp con yêu.
So với nhà khác. Nhà bạn bè cho con học bốn môn không phải là chuẩn. Mỗi nhà có một hoàn cảnh: có nhà chưa phải lo ông bà, có nhà có hai nguồn thu đều. Thước đo duy nhất là ba câu hỏi ở trên, áp vào nhà mình.
Giữ năng khiếu sống mà gần như không tốn thêm
Trong những tháng phải tạm dừng hay bớt lớp, vẫn có nhiều cách để con giữ được mạch mà không cần thêm khoản chi đáng kể. Chọn vài cách hợp với nhà mình:
- Một giờ cố định mỗi tuần cho "buổi biểu diễn ở nhà": con đàn, con hát, con kể về bức vẽ cho cả nhà nghe, kể cả ông bà.
- Đồ dùng cũ còn tốt: hỏi họ hàng, hàng xóm có đàn cũ, màu vẽ, đồ bơi con đã lớn không mặc vừa. Nhiều nhà sẵn lòng cho.
- Hoạt động ngoại khoá của trường, đội văn nghệ lớp, câu lạc bộ thiếu nhi của phường xã: hỏi nhà trường và nơi mình sống xem có gì phù hợp.
- Thư viện của trường và khu phố: sách dạy vẽ, sách nhạc, mượn được.
- Cho con dạy lại một người trong nhà: con dạy em nhỏ vẽ, dạy ông gõ một bài đàn đơn giản. Dạy lại là cách luyện tốt và làm con thấy mình có ích.
- Một cuốn sổ trắng để con ghi lại những gì đã tập mỗi tuần, để khi quay lại lớp, thầy cô biết con đã đi tới đâu.
Những cách này không thay được một người thầy giỏi về lâu dài. Nhưng trong vài tháng nhà đang dồn sức cho ông bà, chúng giữ cho sợi dây giữa con và điều con thích không bị đứt.
Khi nào hỏi thêm, và điều không cần lo quá
Nếu con có năng khiếu nổi bật và thầy cô gợi ý đi theo hướng chuyên, đó là quyết định lớn hơn một lớp năng khiếu. Hỏi ít nhất hai người trong nghề không trực tiếp dạy con, hỏi nhà trường về các lớp, đội tuyển, chương trình có hỗ trợ, và tra quy định hiện hành về học bổng hay chế độ dành cho học sinh có năng khiếu ở địa phương. Đừng quyết chỉ dựa trên lời của người đang thu học phí.
Câu hỏi tự kiểm trước khi theo hướng chuyên: "Nếu theo hướng này ba năm, nhà mình có giữ được khoản đó qua cả những năm ông bà cần nhiều hơn không? Nếu không, có con đường nào nhẹ hơn để con vẫn đi tiếp được không?"
Điều không cần lo quá: năng khiếu không mất đi vì nghỉ vài tháng. Con mê vẽ vẫn sẽ vẽ trên giấy nháp; con mê đàn vẫn sẽ tìm cách gõ lên mặt bàn. Thứ bố mẹ cần giữ không phải lịch học kín tuần, mà là cảm giác của con rằng điều con thích được người lớn trong nhà coi trọng. Cảm giác đó không tốn đơn vị nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con nghỉ học năng khiếu khi nhà khó khăn?
Không nhất thiết phải nghỉ hẳn. Thường bớt nhịp học hoặc đổi sang học nhóm, câu lạc bộ của trường hay khu phố đã đủ giảm chi. Tạm dừng là bước cuối, nên có hẹn ngày xem lại và giữ một nhịp tập nhỏ ở nhà.
Làm sao chọn giữ lớp nào khi con học nhiều lớp năng khiếu?
Hỏi ba điều cho từng lớp: con có thật sự thích và tự giác không, có cách học nhẹ chi hơn không, dừng bây giờ thì mất gì khó lấy lại. Với con đủ lớn, hỏi thẳng con nếu chỉ giữ được một lớp thì giữ lớp nào.
Nói với con thế nào khi phải cắt lớp năng khiếu?
Nói ngắn, thật, không đổ lỗi: nhà đang sắp xếp lại vì một khoản cần dồn, bố mẹ vẫn muốn con giữ điều con thích nên chọn cách học nhẹ hơn. Tránh câu biến niềm vui của con thành món nợ hay khiến con nhìn ông bà như nguyên nhân.
Ông bà muốn trả tiền học năng khiếu cho cháu thì có nên nhận?
Nhận được nếu ông bà thật sự thoải mái, nhưng nói rõ từ đầu: giúp trong bao lâu và khi ông bà cần tiền thì dừng không ai phải ngại. Cho con biết ai đang giúp để con biết ơn đúng người.
Con có năng khiếu nổi bật, thầy cô gợi ý theo hướng chuyên thì cân nhắc gì?
Hỏi ý kiến ít nhất hai người trong nghề không trực tiếp thu học phí của con, hỏi nhà trường về đội tuyển và chương trình hỗ trợ, tra quy định hiện hành về học bổng, và tự hỏi nhà mình có giữ được khoản đó qua những năm ông bà cần nhiều hơn không.