Khung trả lời ngắn: công bằng giữa các con không phải chia mỗi đứa một con số bằng nhau mỗi tháng, mà là mỗi đứa được lo đủ phần cần ở đúng giai đoạn của mình, và nhìn cả chặng dài thì không đứa nào bị quên. Muốn vậy cần ba thứ: một bảng ghi các khoản lớn đã chi cho từng con, một nguyên tắc nói rõ với các con, và một quỹ nhỏ cho đứa đang ở giai đoạn ít tốn để nó thấy phần của mình vẫn đang được giữ.
Ở nhà người đứng giữa, ngân sách cho con thường đã bị ép bởi khoản của ông bà, nên mỗi lần chi lớn cho một đứa là đứa kia dễ thấy mình thiệt. Con lớn vào cấp ba tốn học thêm, con nhỏ hỏi sao anh được mà con không. Hoặc ngược lại: đứa nhỏ ốm nhiều, đứa lớn thấy bố mẹ chỉ lo cho em. Phần dưới đây giúp bạn chia có nguyên tắc, nói với từng đứa theo tuổi, và tránh những cái bẫy làm anh chị em trong nhà lớn lên với cảm giác so bì.
Ba kiểu công bằng, và kiểu nào hợp với nhà nhiều thế hệ
Công bằng theo con số. Mỗi đứa một khoản như nhau mỗi tháng. Dễ hiểu, nhưng không hợp khi hai đứa ở hai giai đoạn khác hẳn: đứa đang thi chuyển cấp cần nhiều, đứa học mẫu giáo cần ít. Chia đều thì đứa lớn thiếu, đứa nhỏ thừa.
Công bằng theo nhu cầu. Đứa nào cần gì cho học, sức khoẻ, an toàn ở giai đoạn đó thì lo đủ cho đứa đó. Hợp với thực tế, nhưng dễ làm đứa ít tốn thấy bị quên nếu không có cách ghi và cách nói.
Công bằng theo cả chặng. Lo theo nhu cầu từng giai đoạn, nhưng ghi lại những khoản lớn của mỗi đứa, và đến khi đứa sau tới giai đoạn tương tự thì được lo tương tự. Đây là kiểu hợp nhất với nhà người đứng giữa, vì nó cho phép dồn khi cần mà vẫn giữ được lời hứa với từng đứa.
Điều không nên đem ra chia. Thời gian và sự chú ý của bố mẹ không nên tính theo tiền. Đứa ít tốn nhất thường lại là đứa cần được ngồi cùng nhiều nhất, nhất là khi bố mẹ đang bận chạy giữa viện của ông bà và trường của anh chị.
Một câu hỏi tự kiểm. "Nếu đứa nhỏ đến tuổi của đứa lớn bây giờ, mình có lo cho nó được như đang lo cho anh nó không? Nếu không, mình đã nói với nó chưa?"
Sổ khoản lớn theo từng con: ghi để không đứa nào bị quên
Không cần ghi từng hộp sữa. Chỉ ghi những khoản lớn, theo năm và theo tuổi của con, để sau này nhìn lại thấy rõ. Dòng đầu là ví dụ giả định của nhà có con gái lớp chín và con trai lớp hai.
| Năm | Con lớn (tuổi, khoản lớn) | Con nhỏ (tuổi, khoản lớn) | Ghi chú cho sau này |
|---|---|---|---|
| Năm nay (ví dụ giả định) | 14 tuổi: ôn thi vào lớp mười, 3 đơn vị; xe đạp mới, 1 đơn vị | 7 tuổi: khoản đầu năm lớp hai, 1 đơn vị | khi con nhỏ thi vào lớp mười, để dành mức ôn thi tương tự |
| Năm sau | … | … | … |
| … | … | … | … |
Sổ này có hai tác dụng. Với bố mẹ, nó là trí nhớ: mười năm sau không ai còn nhớ đứa lớn được lo những gì ở tuổi mười bốn. Với con, khi đủ lớn, nó là bằng chứng: "Con xem, năm anh con mười bốn tuổi, bố mẹ lo ôn thi thế này. Đến năm con mười bốn, phần đó vẫn có."
Đừng dùng sổ để kể công hay so đo với con. Nó là để giữ lời, không phải để đòi biết ơn.
Nguyên tắc chia: viết ra một lần, dùng nhiều năm
Hai vợ chồng, hoặc bạn một mình nếu đang nuôi con một mình, ngồi viết ra vài nguyên tắc ngắn. Gợi ý:
- Phần cần cho học, sức khoẻ, an toàn: lo theo nhu cầu, đứa nào cần thì lo đứa đó trước.
- Phần muốn của mỗi đứa: mỗi đứa có một khoản nhỏ đều đặn theo tuổi, tự quyết trong khoản đó. Ví dụ giả định: con nhỏ một phần mười đơn vị mỗi tháng, con lớn một phần năm.
- Khoản lớn của đứa này đến giai đoạn nào, đứa kia đến cùng giai đoạn được lo tương tự, có điều chỉnh theo tình hình nhà lúc đó và nói trước với con.
- Đứa đang ít tốn có một quỹ nhỏ được góp đều, dù chỉ tượng trưng, để nó thấy phần của mình đang được giữ.
- Quà của ông bà, họ hàng cho đứa nào là của đứa đó, bố mẹ không chia lại cho công bằng.
- Mọi thay đổi về chia tiền giữa các con, hai vợ chồng bàn với nhau trước, không quyết trước mặt con.
Nguyên tắc không cần hoàn hảo, chỉ cần có trước. Khi có tranh cãi giữa các con, bố mẹ có chỗ để quay về, không phải quyết theo đứa nào khóc to hơn hôm đó.
Tình huống đi trọn: chị Vân, con gái thi chuyển cấp, con trai hay ốm
Chị Vân 39 tuổi, chồng làm ca đêm, mẹ chồng ở cùng và đang phải uống thuốc theo đơn bác sĩ đều đặn. Con gái lớp chín đang ôn thi vào lớp mười, con trai sáu tuổi hay ốm vặt, cả năm vào viện hai lần. Con gái một hôm nói thẳng: "Mẹ chỉ lo cho em thôi. Con xin học thêm lý thì mẹ bảo để xem." Chị chạnh lòng, vì chị thấy mình đang dồn hết sức cho đứa nhỏ và cho bà.
Tối đó hai vợ chồng ngồi viết sổ khoản lớn của hai con trong ba năm qua. Họ nhận ra: năm em ốm nhiều nhất cũng là năm con gái phải nghỉ lớp ôn một học kỳ vì nhà dồn tiền viện cho bà. Con gái không sai. Họ quyết: học kỳ này ưu tiên lớp ôn lý cho con gái, tạm lùi khoản đồ chơi mới cho em, và bắt đầu một quỹ nhỏ "phần của em" để em biết đến lượt mình.
Chị nói với con gái: "Mẹ xem lại rồi, con nói đúng. Năm qua em ốm, bà ốm, mẹ lo cho con chưa đủ. Học kỳ này mẹ đăng ký lớp lý cho con. Năm sau em lên lớp hai, mẹ vẫn sẽ lo cho em, nhưng giờ là lượt của con." Con gái khóc, ôm mẹ. Đứa nhỏ vẫn hỏi sao chị được học mà con không được mua ô tô đồ chơi, chị chỉ cho con cái hộp "phần của em". Tháng sau em lại ốm, quỹ của em phải tạm dừng một tháng. Không trọn vẹn, nhưng con gái đã không còn nói "mẹ chỉ lo cho em".
Câu nói mẫu với từng con
Con ở mỗi tuổi nghe khác nhau. Một vài câu dùng được:
- Với đứa nhỏ khi anh chị được chi nhiều: "Anh đang học năm khó, nên năm nay bố mẹ lo cho anh nhiều hơn. Khi con lớn bằng anh, bố mẹ cũng lo cho con như thế."
- Với đứa lớn khi em được chú ý nhiều: "Em ốm nên bố mẹ chạy theo em nhiều. Nhưng con cũng là con của bố mẹ. Con cần gì thì nói, bố mẹ muốn biết."
- Khi hai đứa tranh nhau một khoản: "Bố mẹ có nguyên tắc rồi: cái gì cần cho học và sức khoẻ thì ai cần trước lo trước. Cái gì muốn thì mỗi đứa có phần riêng, tự quyết."
- Khi bố mẹ chưa lo được đều: "Năm nay bố mẹ chưa lo cho con được như anh năm trước, vì bà đang chữa bệnh. Bố mẹ ghi lại rồi, khi nào nhà dễ thở hơn, bố mẹ bù cho con."
- Đừng nói: "Anh mày tốn bao nhiêu tiền mà học thế à", "Em mày ốm suốt nên nhà mới khổ". Những câu đó biến khoản chi thành lời trách và đặt anh chị em vào thế đối đầu.
Nói riêng với từng đứa, không nói trước mặt đứa kia. Con nghe một câu công nhận riêng cho mình thường thấy được quan tâm hơn mười lần nghe giải thích chung.
Bẫy thường gặp khi chia tiền giữa các con
Chia đều để khỏi bị trách. Bố mẹ mệt, nên chia mỗi đứa một khoản bằng nhau cho xong. Đứa đang cần nhiều thì thiếu, rồi bố mẹ lại phải bù theo kiểu chữa cháy. Chia theo nhu cầu, nhưng ghi lại và nói rõ.
Quên đứa ít tốn. Đứa không ốm, không thi cử, học bình thường là đứa dễ bị bỏ quên nhất, cả tiền lẫn thời gian. Đôi khi chính đứa đó lặng lẽ nhịn mọi thứ vì thấy nhà khó.
Để con lớn gánh phần của em. Bảo đứa lớn nhường hết, trông em, đưa đón em, mà không ghi nhận và không có phần riêng của nó. Con lớn cũng là con, không phải người phụ việc của bố mẹ.
Để ông bà chia hộ. Ông bà thường có đứa cháu mình gần hơn, và cho đứa đó nhiều hơn. Đó là quyền của ông bà, nhưng bố mẹ đừng dựa vào phần ông bà cho để cân lại giữa các con, vì như vậy lại thành bố mẹ chia không đều. Nói nhẹ nhàng với ông bà nếu sự chênh lệch làm đứa kia buồn.
Vay thêm để con nào cũng được như nhau. Đừng vay để san bằng. Nếu nhà đang có nợ, gặp người tư vấn tài chính độc lập để xếp lại trước khi nghĩ tới chuyện bù cho con.
Khi nào hỏi thêm, và điều không cần lo quá
Nếu một đứa có nhu cầu đặc biệt kéo dài như bệnh mạn tính hay cần hỗ trợ học tập riêng, chuyện chia tiền giữa các con sẽ lệch rất lâu, và cả nhà cần được hỗ trợ. Hỏi nhà trường, cơ sở y tế và cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình sống về các chế độ hỗ trợ hiện hành cho trẻ trong hoàn cảnh đó; tra văn bản hiện hành thay vì nghe kể lại. Đồng thời để ý đứa còn lại: nếu con có dấu hiệu buồn kéo dài, thu mình, ghen tị nặng, nói chuyện với giáo viên và cân nhắc gặp chuyên viên tâm lý học đường.
Câu hỏi tự kiểm mỗi năm một lần: "Năm qua đứa nào được lo nhiều nhất, đứa nào ít nhất? Đứa ít nhất có biết vì sao không, và nó đã có phần riêng nào chưa?"
Điều không cần lo quá: các con không cần được chi tiêu bằng nhau để lớn lên thương nhau. Chúng cần thấy bố mẹ có nguyên tắc, giữ lời, và nhìn thấy từng đứa. Rất nhiều anh chị em lớn lên trong nhà khó vẫn đùm bọc nhau, vì đã thấy bố mẹ chia không phải theo thiên vị mà theo cái cần của từng người, kể cả của ông bà.
Câu hỏi thường gặp
Chia tiền cho các con thế nào là công bằng?
Công bằng không nhất thiết là chia mỗi đứa một khoản bằng nhau mỗi tháng. Cách hợp với nhiều nhà là lo theo nhu cầu từng giai đoạn, ghi lại các khoản lớn của mỗi con, và khi đứa sau đến giai đoạn tương tự thì được lo tương tự, có nói trước nếu phải điều chỉnh.
Đứa nhỏ so bì vì anh chị được chi nhiều hơn thì nói sao?
Nói riêng với con rằng anh chị đang ở giai đoạn cần nhiều, khi con đến tuổi đó bố mẹ cũng lo như vậy. Cho con một phần riêng nhỏ, đều đặn, tự quyết, và nếu có thể thì một quỹ nhỏ ghi tên con để con thấy phần của mình đang được giữ.
Con lớn thấy bố mẹ chỉ lo cho em thì làm gì?
Lắng nghe và kiểm tra lại bằng cách nhìn các khoản lớn đã chi cho từng con mấy năm qua. Nếu con nói đúng, công nhận và điều chỉnh. Nói riêng với con lớn rằng con cũng là con của bố mẹ, cần gì thì nói, đừng để con lớn gánh phần của em mà không được ghi nhận.
Ông bà cho đứa cháu này nhiều hơn đứa kia thì bố mẹ có nên chia lại?
Quà của ông bà cho đứa nào là của đứa đó, bố mẹ không nên lấy ra chia lại. Nếu chênh lệch làm đứa kia buồn, nói nhẹ nhàng riêng với ông bà, và bố mẹ giữ cho phần mình chi giữa các con theo đúng nguyên tắc đã đặt.
Một con có bệnh mạn tính tốn nhiều thì cân với con còn lại thế nào?
Lo đủ cho đứa đang cần chữa trị, đồng thời hỏi cơ sở y tế, nhà trường và cơ quan bảo hiểm xã hội về chế độ hỗ trợ hiện hành. Để ý đứa còn lại, cho con phần riêng và thời gian riêng với bố mẹ, gặp chuyên viên tâm lý nếu con buồn kéo dài.