Khung quyết định ngắn: chia mọi lời xin của con vào ba ngăn. Ngăn "đồng ý" cho thứ con cần thật cho việc học, sức khoẻ, an toàn, hoặc thứ nhỏ vừa trong khoản của con. Ngăn "hẹn" cho thứ con muốn chính đáng nhưng nhà chưa đến lượt, kèm thời điểm và cách con góp phần. Ngăn "không" cho thứ vượt hẳn khả năng hoặc không hợp với nhà mình, nói rõ lý do một lần rồi giữ.
Người đứng giữa hay mềm lòng với con hơn với chính mình. Ông bà vừa có khoản viện phí, con lại đòi đôi giày như bạn, và bạn thấy tội cho con vì năm nay đã phải nhịn nhiều. Cách chia ba ngăn giúp bạn không quyết theo cảm giác tội lỗi, cũng không từ chối theo phản xạ, mà theo những câu hỏi nhà mình tự đặt.
Khung ba ngăn: phân loại lời xin của con
Trước khi trả lời con, hỏi mình bốn câu ở cột giữa. Dòng đầu là ví dụ giả định.
| Lời xin | Cần cho học, sức khoẻ, an toàn? Vừa khoản của con? Chờ được không? Con góp được gì? | Ngăn | Trả lời |
|---|---|---|---|
| Đôi giày thể thao như bạn (ví dụ giả định, 1 đơn vị) | giày cũ đã chật thật; một đôi bình thường là đủ, đôi như bạn gấp ba; chờ được hai tháng; con góp được tiền mừng tuổi | đồng ý một phần, hẹn phần còn lại | mua đôi vừa chân ngay; nếu vẫn muốn đôi kia, con để dành phần chênh, bố mẹ góp nửa sau hai tháng |
| Điện thoại riêng ở lớp năm | … | … | … |
| … | … | … | … |
Ngăn "hẹn" là ngăn hay bị bỏ quên nhất. Bố mẹ thường chỉ có "có" và "không", nên hoặc chiều con quá tay, hoặc từ chối thứ mà nếu chờ thêm ít lâu nhà vẫn lo được. Hẹn có thời điểm cụ thể, có phần con góp, dạy con một điều quan trọng: muốn có thứ gì thì có đường đi tới nó.
Nếu hai vợ chồng, hay bố mẹ và ông bà, thường trả lời con khác nhau, thống nhất bảng này với nhau trước. Con rất nhanh học được nên hỏi ai.
Câu nói mẫu cho từng ngăn
Cách nói quyết định con nghe ra lời từ chối hay nghe ra một kế hoạch. Một vài câu dùng được ngay:
- Đồng ý có điều kiện: "Giày con chật thật rồi, mai mình đi mua. Mình chọn đôi bền, đi được cả năm nhé."
- Hẹn: "Mẹ hiểu con thích. Tháng này nhà mình dồn cho bà đi khám. Mình hẹn sau Tết; trong lúc đó con để dành tiền mừng tuổi, đến lúc ấy mẹ góp phần còn lại."
- Hẹn có điều kiện cho con lớn: "Điện thoại riêng thì lên lớp bảy mình bàn lại. Đến lúc đó mình thống nhất luôn giờ dùng và ai trả phần nào."
- Không: "Cái này nhà mình không mua, không phải vì con không xứng đáng mà vì nó không hợp với cách nhà mình tiêu tiền. Bố nói một lần thôi để con hiểu."
- Khi con nài: "Bố nghe rồi, và câu trả lời vẫn vậy. Mình nói chuyện khác nhé." Nói bình tĩnh, không giảng thêm.
Tránh những câu khiến con thấy mình là gánh nặng: "Nuôi con đã tốn lắm rồi", "Tiền đâu mà mua", "Tại bà ốm nên…". Cũng tránh hứa để dỗ rồi quên. Một lời hẹn không giữ làm hỏng ngăn "hẹn" cho tất cả những lần sau.
Hỏi – đáp nhanh về những tình huống khó
Con bị bạn chê vì đồ cũ thì sao? Lắng nghe trước, đừng vội nói "kệ bạn". Hỏi con bị chê thế nào, con thấy ra sao. Nếu là trêu chọc kéo dài hay cô lập, đó là chuyện cần báo giáo viên, không phải chuyện mua đồ mới. Nếu chỉ là một lần, giúp con tìm câu đáp lại, và xem có món nào thật sự đã đến lúc thay.
Ông bà mua cho cháu những thứ bố mẹ đã nói không thì sao? Nói riêng với ông bà, nhẹ nhàng: "Con biết bố mẹ thương cháu. Món này con đã bảo cháu chờ, bố mẹ nhờ ông bà giữ cùng con nhé." Đừng nói trước mặt cháu. Nếu ông bà vẫn muốn cho, có thể đề nghị ông bà góp vào lọ để dành của cháu thay vì mua ngay.
Con lớn tự đi làm thêm muốn tự mua thì sao? Tôn trọng quyền con quyết với tiền mình làm ra, trong giới hạn an toàn và việc học không bị ảnh hưởng. Có thể gợi ý con để một phần cho khoản của mình sau này, nhưng đừng thu lại tiền con làm để bù việc nhà, trừ khi con tự đề nghị.
Con nói "nhà bạn ấy cũng không giàu mà vẫn mua"? Thừa nhận: "Có thể. Mỗi nhà một cách xếp. Nhà bạn có khi chưa phải lo cho ông bà, hoặc họ chọn bớt khoản khác. Nhà mình chọn thế này." Không cần bình luận về nhà bạn.
Đứa lớn được mua, đứa nhỏ đòi theo thì sao? Giải thích theo nhu cầu chứ không theo công bằng tuyệt đối: anh được mua vì giày chật; khi giày em chật, em cũng được mua. Ghi lại để không đứa nào thấy bị quên.
Tình huống đi trọn: anh Phong và chiếc điện thoại năm lớp sáu
Anh Phong 39 tuổi, vợ chồng cùng đi làm, mỗi người gửi về một bên nội ngoại một khoản hằng tháng. Con trai vào lớp sáu, nửa lớp đã có điện thoại riêng, con đòi suốt hai tháng. Đúng lúc đó mẹ vợ ngã gãy tay, khoản gửi bên ngoại tăng lên, và hai vợ chồng bắt đầu nói chuyện với nhau bằng giọng căng.
Hai vợ chồng ngồi phân loại. Điện thoại có lý do thật: con đi học thêm về muộn, cần liên lạc. Nhưng một chiếc như bạn thì vượt khoản tháng này. Họ chọn ngăn "đồng ý một phần, hẹn phần còn lại": đưa con dùng chiếc điện thoại cũ của mẹ, chỉ để gọi và nhắn, giờ dùng thống nhất trước; đến hè xem lại.
Anh nói với con: "Con cần liên lạc với bố mẹ, điều đó đúng. Chiếc của mẹ vẫn dùng tốt, con dùng tạm đến hè. Hè này nếu con vẫn muốn chiếc mới, con để dành phần tiền mừng tuổi, bố mẹ góp nửa." Con giận cả tuần, nói bố mẹ keo. Đến hè, con đã quen chiếc cũ và để dành được một ít, nhưng lại muốn dùng số tiền đó đi trại hè với lớp. Chiếc mới chưa mua. Anh coi đó là một kết quả tốt, dù không như kế hoạch.
Bẫy thường gặp: mua để bù cảm giác tội lỗi
Người đứng giữa hay mang một cảm giác lặng lẽ: năm nay con thiệt vì phải chia tiền cho ông bà, vì bố mẹ đi viện với ông suốt, vì cả nhà căng thẳng. Cảm giác đó đẩy người ta mua cho con thứ to hơn khả năng, vào đúng tháng không nên mua. Khoản đó thường không bù được gì; con cần thời gian của bố mẹ hơn là món đồ.
Một câu hỏi tự kiểm trước khi đồng ý một món lớn: "Mình đang mua vì con cần, hay vì mình thấy có lỗi?" Nếu là vế sau, thử thay bằng một thứ không tốn đơn vị nào: một buổi chiều chỉ hai bố con, một lời xin lỗi vì dạo này bố hay cáu, một lời cảm ơn vì con đã chịu khó.
Bẫy thứ hai là mua trả góp hay mượn tạm để kịp cho con có món như bạn. Đừng vay thêm cho khoản muốn của con khi nhà đang phải lo cho ông bà; một khoản trả hằng tháng kéo dài sẽ ăn vào chính phần dự phòng cho lần ông bà ốm tới. Nếu nhà đang có nợ, gặp tư vấn tài chính độc lập để xếp lại trước.
Bẫy thứ ba là để con là người duy nhất được chiều trong nhà, trong khi người lớn nhịn hết. Con cần thấy cả nhà cùng xếp lượt, và bố mẹ cũng có lúc dành cho mình một thứ nhỏ. Đó cũng là bài học.
Lập danh sách mong muốn đầu năm học cùng con
Phần lớn những cuộc đòi mua căng thẳng xảy ra vì con không biết bao giờ mới đến lượt mình. Một buổi ngồi cùng con đầu năm học giải quyết được nhiều chuyện đó. Cách làm:
- Chuẩn bị một tờ giấy trắng, ba cột: "Cần cho năm học", "Muốn, có thể hẹn", "Muốn, nhà mình chưa lo được".
- Để con tự kể hết những gì con mong trong năm, không bình luận gì ở bước này. Con thấy mình được nghe trọn vẹn.
- Cùng con xếp từng món vào ba cột. Với con lớn, nói thẳng các khoản lớn của nhà trong năm (năm nay ông cần khám nhiều, em vào lớp một) để con hiểu vì sao có món phải vào cột hai hay ba.
- Với món ở cột hai, ghi bên cạnh tháng dự kiến và phần con góp được.
- Dán tờ giấy ở chỗ con thấy. Mỗi khi con đòi món gì giữa chừng, cùng nhìn lại tờ giấy: món này vào cột nào, có đổi chỗ với món nào không.
- Giữa năm xem lại một lần. Có món con không còn muốn nữa; có món đến sớm hơn vì tháng đó nhà dễ thở.
Danh sách không làm con hết đòi, nhưng biến cuộc đòi thành cuộc bàn. Và nó cho bố mẹ một chỗ dựa để không phải trả lời theo cảm giác của từng ngày.
Điều không cần lo quá, và khi nào cần hỏi thêm
Con giận khi bị từ chối là bình thường. Con nói "bố mẹ keo" hay "nhà mình chán" cũng là bình thường ở tuổi đó. Không cần thắng cuộc tranh luận; chỉ cần giữ lời, giữ bình tĩnh, và vài hôm sau khi con nguôi, hỏi lại con xem có muốn lập kế hoạch để dành cho món đó không.
Nếu chuyện đòi mua đi kèm những dấu hiệu khác như con bị bắt nạt, bị cô lập ở trường, con lấy tiền của người khác, hay con vay mượn bạn bè, đó không còn là chuyện mua sắm. Nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm, và nếu cần, gặp chuyên viên tâm lý học đường. Nếu biết có người lớn dụ dỗ, đe doạ con vì tiền, báo ngay cho công an qua số 113.
Điều đáng nhớ hơn mọi món đồ: con sẽ quên phần lớn những gì đã đòi, nhưng nhớ rất lâu cách bố mẹ trả lời mình, bình tĩnh hay cáu, giữ lời hay không.
Câu hỏi thường gặp
Con đòi mua đồ giống bạn thì có nên chiều không?
Không nên trả lời theo cảm xúc lúc đó. Phân loại lời xin: thứ cần cho học, sức khoẻ, an toàn thì lo; thứ muốn chính đáng thì hẹn kèm thời điểm và phần con góp; thứ vượt hẳn khả năng hoặc không hợp với nhà mình thì nói không một lần rõ ràng.
Từ chối con thế nào để con không thấy mình là gánh nặng?
Nói ngắn và tập trung vào cách nhà mình xếp tiền, không vào việc con tốn kém. Tránh câu như "nuôi con tốn lắm rồi" hay "tại bà ốm nên". Nếu có thể, đưa ra lời hẹn có thời điểm và chỉ cách con góp phần.
Ông bà mua cho cháu thứ bố mẹ đã từ chối thì xử lý sao?
Nói riêng với ông bà, không trước mặt cháu, nhờ ông bà cùng giữ lời với bố mẹ. Nếu ông bà vẫn muốn cho, gợi ý góp vào khoản để dành của cháu thay vì mua ngay món đó.
Có nên vay hoặc trả góp để mua cho con món đồ như bạn?
Không nên vay thêm cho khoản muốn của con, nhất là khi nhà đang phải lo cho ông bà. Khoản trả hằng tháng sẽ ăn vào phần dự phòng. Nếu nhà đang có nợ, gặp người tư vấn tài chính độc lập để xếp lại thứ tự trước.
Khi nào chuyện con đòi mua đồ cần báo giáo viên hoặc chuyên gia?
Khi đi kèm dấu hiệu con bị bắt nạt, bị cô lập, lấy tiền của người khác hay vay mượn bạn bè. Lúc đó nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm, gặp chuyên viên tâm lý học đường nếu cần, và nếu có người lớn đe doạ con vì tiền thì báo 113.