Câu trả lời ngắn: khi con muốn học xa nhà, khoản lớn nhất thường không phải học phí mà là ăn ở, đi lại và những khoản phát sinh hằng tháng trong nhiều năm, rơi đúng vào những năm ông bà cần nhiều hơn. Cách làm: bắt đầu bàn với con từ năm lớp mười một, cùng con tính một bảng khoản theo từng con đường (học xa, học gần, học nghề), nói rõ phần nhà lo được và phần con có thể góp, rồi để con chọn trong khung đó.
Người đứng giữa hay rơi vào hai thế khó: hoặc giấu chuyện tiền, để con chọn trường xa theo ước mơ rồi đến năm nhất cả nhà gồng lên; hoặc bảo con "nhà không lo nổi" quá sớm, làm con tắt ước mơ trước khi biết có những đường khác. Bài này không bàn chọn trường nào, ngành nào. Nó giúp bạn và con nhìn cùng một bảng, để quyết định là của con mà vẫn vừa với nhà.
Bảng khoản theo từng con đường
Làm bảng này cùng con, mỗi dòng một con đường con đang cân nhắc. Đơn vị tự đặt theo thu nhập nhà mình; dòng đầu là ví dụ giả định.
| Con đường | Học phí và lệ phí mỗi năm | Ăn ở, đi lại mỗi tháng | Phát sinh mỗi năm (về quê, thiết bị, ốm đau) | Con góp được gì | Nhà lo được bao lâu |
|---|---|---|---|---|---|
| Học xa ở thành phố lớn (ví dụ giả định) | 4 đơn vị | 2 đơn vị | 3 đơn vị | làm thêm cuối tuần, học bổng nếu có | hai năm đầu đủ, hai năm sau phải tính |
| Học ở trường gần nhà | … | … | … | … | … |
| Học nghề | … | … | … | … | … |
| Đi làm một năm rồi học | … | … | … | … | … |
Cột "ăn ở, đi lại mỗi tháng" nhân lên với số tháng của cả khoá học thường lớn hơn học phí, và nhiều nhà quên tính. Hỏi các bạn đi trước, hỏi phụ huynh có con đang học ở đó, để có con số sát với thực tế của nơi con định đến.
Cột cuối cần thật. Nếu nhà chỉ lo được hai năm đầu, nói với con từ bây giờ, để con tìm cách cho hai năm sau: học bổng, làm thêm, chuyển hướng. Nói thật lúc con mười sáu tuổi tốt hơn nhiều lúc con hai mươi tuổi đang học dở.
Lộ trình bàn với con từ lớp mười một
Không phải một cuộc nói chuyện, mà là vài lần trong hai năm. Gợi ý thứ tự:
- Đầu lớp mười một: hỏi con đang nghĩ gì về sau phổ thông. Chỉ nghe, chưa nói chuyện tiền.
- Giữa lớp mười một: cho con biết bức tranh của nhà ở mức vừa đủ: thu nhập có hạn, khoản cho ông bà, em còn nhỏ, quỹ học của con đang có khoảng bao nhiêu đơn vị.
- Cuối lớp mười một: cùng con làm bảng khoản theo từng con đường. Để con tự đi hỏi các con số.
- Đầu lớp mười hai: con tìm hiểu học bổng, chế độ hỗ trợ của trường, ký túc xá. Bố mẹ giúp tra quy định hiện hành và hỏi trực tiếp nhà trường.
- Trước khi nộp hồ sơ: cả nhà ngồi lại, con trình bày lựa chọn và kế hoạch cho phần nhà chưa lo được.
- Sau khi có kết quả: thống nhất khoản gửi mỗi tháng, ngày gửi, và cách con báo khi thiếu.
Câu mở lời cho lần đầu: "Bố mẹ muốn nghe con nghĩ gì về sau khi học xong phổ thông. Chưa cần quyết, chỉ muốn biết con đang thích gì." Khi đến chuyện tiền: "Bố mẹ sẽ lo hết sức trong khả năng. Con cùng bố mẹ xem khả năng đó đến đâu, để con chọn mà không bị bất ngờ."
Tình huống đi trọn: chị Ngọc, con trai muốn đi học xa, bà nội nằm một chỗ
Chị Ngọc 46 tuổi, chồng làm xa, chị là người lo chính trong nhà. Bà nội nằm một chỗ hai năm nay, có người chăm theo giờ, chị và em chồng chia nhau trả. Con trai lớp mười một muốn thi vào một trường ở thành phố lớn, cách nhà nửa ngày xe. Chị biết quỹ học của con chỉ đủ năm đầu.
Chị không nói "không" ngay. Chị cùng con làm bảng khoản cho ba con đường: trường xa con thích, trường cùng ngành ở tỉnh bên cạnh, và học nghề rồi học liên thông. Con tự gọi hỏi anh họ đang học ở thành phố về tiền phòng, tiền ăn. Khi nhìn bảng, con im lặng một lúc, rồi hỏi: "Nếu con đi xa, ai phụ mẹ đưa bà đi khám?"
Chị nói thật: nhà lo được năm đầu và một phần năm hai, phần còn lại con phải tìm. Con vẫn chọn đi xa, với kế hoạch: tìm học bổng của trường, làm thêm từ năm hai, ở ghép với bạn. Năm nhất trôi qua, con không được học bổng, việc làm thêm đầu tiên con bỏ vì ảnh hưởng điểm. Sang năm hai, con tìm được việc phù hợp hơn, chị gửi bớt đi một phần. Việc đưa bà đi khám, chị nhờ thêm em chồng. Không trọn vẹn, nhưng con đang học, và hai mẹ con vẫn nói chuyện tiền với nhau được.
Hiểu lầm thường gặp và hiểu đúng
Hiểu lầm: "Lo xong học phí là xong." Hiểu đúng: ăn ở, đi lại, về quê dịp lễ, máy tính, ốm đau mới là phần kéo dài. Tính cả khoá học, không chỉ năm đầu.
Hiểu lầm: "Nói chuyện tiền với con sẽ làm con mặc cảm." Hiểu đúng: con mười sáu tuổi đủ lớn để hiểu, và thường trưởng thành lên khi được tin tưởng. Thứ làm con mặc cảm là bị giấu rồi phát hiện ra giữa chừng.
Hiểu lầm: "Con đi làm thêm thì sẽ bỏ bê việc học." Hiểu đúng: tuỳ việc và tuỳ giờ. Một việc vừa sức, ít giờ, gần chỗ ở có khi giúp con quản lý thời gian tốt hơn. Cùng con đặt giới hạn: điểm tụt thì giảm giờ.
Hiểu lầm: "Học gần nhà là thiệt cho con." Hiểu đúng: mỗi con đường có giá trị riêng. Học gần nhà, học nghề, hay đi làm một năm rồi học đều là lựa chọn đáng cân nhắc, không phải "phương án dự phòng". Để con tự so dựa trên điều con muốn học.
Hiểu lầm: "Chế độ hỗ trợ chỉ cho nhà rất khó khăn." Hiểu đúng: có nhiều loại học bổng và hỗ trợ với điều kiện khác nhau. Tra quy định hiện hành của từng trường, hỏi phòng công tác sinh viên, đừng tự loại mình trước khi hỏi.
Bẫy thường gặp và cách tránh
Những năm con học xa thường trùng với những năm ông bà yếu đi, nên vài cái bẫy dưới đây dễ gặp hơn ở nhà người đứng giữa:
- Dồn hết cho năm đầu. Năm đầu lo đủ, năm hai hụt hẳn. Chia khoản nhà lo được cho cả khoá, dù mỗi năm mỏng hơn.
- Vay mượn để con đi được, rồi giấu con. Đừng vay thêm cho khoản học của con khi nhà còn phải lo cho ông bà. Nếu đang cân nhắc bất kỳ khoản vay nào cho con đi học, đó là quyết định lớn: đọc kỹ điều kiện, hỏi người tư vấn tài chính độc lập, và để con cùng biết vì con sẽ là người gánh tiếp.
- Gửi theo hứng. Con ở xa không biết tháng này có tiền không, không dám hỏi, rồi ăn uống kham khổ. Một khoản đều, một ngày cố định mỗi tháng.
- Để con gánh tin tức trong nhà. Ông bà ốm, kể cho con biết, nhưng đừng để con thấy mình phải bỏ học về. Con có thể góp bằng cách gọi điện cho ông bà, về thăm dịp lễ.
- Không có đường báo khi thiếu. Thống nhất với con: thiếu thì nói ngay, không mượn bạn, không vay qua ứng dụng lạ. Nhắc con rằng nếu bị ai đe doạ vì nợ, báo công an qua số 113 và báo bố mẹ.
Một câu để nói với con trước khi con đi: "Tiền gửi mỗi tháng là thế này. Nếu thiếu, con nói với bố mẹ trước khi hỏi ai khác. Không có chuyện gì về tiền mà con không nói với bố mẹ được."
Phần của ông bà khi con đi xa
Ở nhà người đứng giữa, đứa con lớn thường là người phụ một phần việc với ông bà: đưa bà đi khám, ngồi với ông buổi chiều, trông em khi bố mẹ vào viện. Khi con đi học xa, phần đó không tự biến mất; nó chuyển sang bố mẹ, hoặc phải nhờ thêm người. Đó là một khoản cần tính vào bảng, dù không phải khoản của con.
Ngồi lại liệt kê những việc con đang làm cho ông bà và cho nhà, rồi hỏi: việc nào bố mẹ nhận thêm được, việc nào cần nhờ anh chị em, việc nào phải thuê người theo giờ. Nếu phải thuê, ghi khoản đó vào bảng của năm con đi, để không bất ngờ.
Đừng để con đi với cảm giác mình đang bỏ ông bà. Nói rõ: "Việc của con là học. Bố mẹ và các cô chú lo phần ông bà. Con gọi cho ông bà mỗi tuần, về thì đưa bà đi dạo, thế là ông bà vui rồi." Câu này giúp con đi nhẹ lòng hơn, và cho ông bà biết cháu vẫn nhớ đến mình.
Khi nào hỏi người có chuyên môn, và điều không cần lo quá
Những câu hỏi về học bổng, miễn giảm học phí, ký túc xá, chế độ cho sinh viên có hoàn cảnh khó khăn: hỏi trực tiếp phòng tuyển sinh và phòng công tác sinh viên của trường, tra quy định hiện hành, vì điều kiện thay đổi theo từng năm. Những câu hỏi về các khoản vay hay sản phẩm tài chính gắn với việc học: đọc kỹ hợp đồng, hỏi người tư vấn độc lập không bán sản phẩm đó, và không quyết khi chưa hiểu hết điều khoản.
Nếu con căng thẳng kéo dài vì áp lực thi cử và áp lực tiền nong của nhà, mất ngủ, bỏ ăn, nói những điều tiêu cực về bản thân, đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý. Nếu con có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất ngay, và báo cho một người thân.
Điều không cần lo quá: con không cần đi đúng con đường ước mơ ngay từ năm mười tám tuổi để có một tương lai tốt. Nhiều người đi đường vòng, học gần trước, đi làm trước, rồi mới đến được nơi mình muốn. Thứ quý nhất bạn trao cho con trong những năm này là sự thật về khả năng của nhà, sự tin tưởng để con tự chọn, và một cánh cửa luôn mở để con nói khi thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Con đi học xa nhà thì cần tính những khoản nào ngoài học phí?
Tiền phòng, ăn uống, đi lại hằng ngày, về quê dịp lễ, thiết bị học tập như máy tính, sách, ốm đau và các khoản phát sinh. Tính cho cả khoá học, không chỉ năm đầu, vì phần ăn ở hằng tháng nhân lên qua nhiều năm thường lớn hơn học phí.
Nên bàn chuyện tiền học sau phổ thông với con từ khi nào?
Từ năm lớp mười một là vừa. Lần đầu chỉ nghe con nghĩ gì, sau đó mới dần cho con biết khả năng của nhà và cùng con làm bảng khoản theo từng con đường. Nói thật sớm giúp con có thời gian tìm học bổng và chuẩn bị phương án.
Có nên để con vừa học vừa làm thêm?
Có thể, nếu việc vừa sức, ít giờ và gần chỗ ở. Cùng con đặt giới hạn rõ, ví dụ điểm tụt thì giảm giờ làm. Năm đầu nên để con quen việc học trước rồi mới tìm việc làm thêm.
Nhà chỉ lo được một phần chi phí học xa thì nói với con thế nào?
Nói thật và sớm: nhà lo được những năm nào, mỗi tháng khoảng bao nhiêu đơn vị, phần còn lại con cần tìm cách gì. Cùng con xem các con đường khác như học gần, học nghề, rồi để con chọn trong khung đó.
Học bổng và chế độ hỗ trợ cho sinh viên hỏi ở đâu?
Hỏi trực tiếp phòng tuyển sinh và phòng công tác sinh viên của trường con định học, và tra quy định hiện hành. Điều kiện thay đổi theo từng năm và từng trường, không nên tự loại mình trước khi hỏi.