Cách làm cốt lõi: vẽ ra một lịch nhiều năm, đánh dấu những năm con có khoản chi dồn (vào lớp một, lên lớp sáu, thi vào lớp mười, năm cuối phổ thông), đánh dấu luôn những tháng trong năm có khoản lớn của ông bà, rồi chia trước từng khoản ra các tháng phía trước nó. Khoản lớn không làm nhà hụt; khoản lớn đến bất ngờ và trùng với khoản lớn khác mới làm hụt.
Người đứng giữa thường biết rõ con sẽ vào lớp sáu năm nào, nhưng hiếm khi đặt nó cạnh năm bố mẹ đến tuổi phải khám định kỳ nhiều hơn, hay năm căn nhà ở quê cần sửa mái. Lịch dưới đây giúp bạn nhìn thấy những chỗ chồng nhau từ xa, khi vẫn còn thời gian để dàn ra.
Từng bước lập lịch khoản lớn cho con trong một buổi tối
Bạn cần một tờ giấy kẻ ngang, mỗi dòng là một năm, và khoảng một tiếng ngồi cùng người bạn đời hoặc một mình. Làm theo thứ tự:
- Viết các năm từ năm nay đến năm con mười tám tuổi, mỗi năm một dòng. Nhà có hai con thì kẻ hai cột.
- Đánh dấu năm vào cấp và năm thi chuyển cấp của từng con. Đây là những năm có khoản chi đầu năm dồn lại.
- Ghi bên cạnh những năm dự kiến có khoản lớn của ông bà: năm ông bà đến tuổi cần khám thường xuyên hơn, năm nhà ở quê cần sửa, năm có đám cưới hay việc lớn trong họ mà mình khó vắng mặt.
- Tìm những năm có từ hai khoản lớn trở lên. Tô đậm. Đó là những năm cần chuẩn bị sớm nhất.
- Với mỗi năm tô đậm, ước tính khoản cần theo đơn vị (nhìn lại những lần tương tự nhà đã chi), chia cho số tháng còn lại tới đó. Ra một con số góp mỗi tháng.
- Cộng tất cả con số góp mỗi tháng. Nếu tổng vượt sức, lùi những khoản co giãn được (sửa nhà, việc trong họ) chứ không lùi khoản học bắt buộc của con và tiền thuốc của ông bà.
Lịch này không phải để dự đoán chính xác. Nó để bạn thấy từ xa rằng năm con thi vào lớp mười có thể trùng với năm bố bạn bảy mươi tuổi, và bắt đầu dàn ra từ bây giờ thay vì gồng lên vào đúng tháng tám năm đó.
Bảng lịch mẫu: một dòng đã điền sẵn
Dưới đây là dạng bảng nên dùng. Dòng đầu là ví dụ giả định của một nhà có một con và cha mẹ ở quê; các dòng sau để trống cho nhà bạn.
| Năm | Khoản lớn của con | Khoản lớn của ông bà | Tổng cần (đơn vị) | Bắt đầu góp từ | Góp mỗi tháng (đơn vị) |
|---|---|---|---|---|---|
| Năm con vào lớp sáu (ví dụ giả định) | đồng phục, sách, tiền đầu năm, xe đạp mới: 6 đơn vị | bố khám định kỳ hai lần: 2 đơn vị | 8 đơn vị | 16 tháng trước | 0,5 |
| … | … | … | … | … | … |
| … | … | … | … | … | … |
Đơn vị ở đây là phần tự đặt theo thu nhập nhà mình, không phải con số thật. Mức chi vào cấp mỗi nơi một khác, mỗi trường một khác, mỗi nhà chọn một kiểu; bảng chỉ cần phản ánh đúng lựa chọn của nhà bạn.
Khi điền cột "khoản lớn của con", tách những thứ bắt buộc (học phí, sách, đồng phục theo quy định) khỏi những thứ mình chọn thêm (xe mới, cặp mới khi cặp cũ còn dùng được). Năm nào chồng khoản, phần chọn thêm là phần lùi đầu tiên.
Hiểu lầm thường gặp và hiểu đúng
Hiểu lầm: "Khoản đầu năm thì tháng tám lo." Hiểu đúng: tháng tám thường cũng là tháng có khoản khác, như tiền điện mùa nóng, việc hiếu hỉ cuối hè, ông bà tái khám. Khoản đầu năm của con đến đúng hẹn mỗi năm, nên nó là khoản dễ chia trước nhất, chia từ đầu năm dương lịch là vừa.
Hiểu lầm: "Năm vào lớp một mới tốn, các năm sau đều đều." Hiểu đúng: năm chuyển cấp nào cũng có khoản dồn, và năm thi chuyển cấp có thêm chi phí ôn luyện mà nhiều nhà không tính trước. Năm cuối phổ thông thường có thêm khoản đi thi, đi lại, hồ sơ.
Hiểu lầm: "Hai con cách nhau ba tuổi thì không trùng." Hiểu đúng: con lớn lên lớp sáu thì con nhỏ vào lớp ba, chưa trùng; nhưng con lớn thi vào lớp mười thì con nhỏ vào lớp sáu, trùng hẳn. Chỉ nhìn lịch mới thấy.
Hiểu lầm: "Lập lịch xa thế làm gì, đến đâu hay đến đó." Hiểu đúng: lịch xa không để cứng nhắc, mà để biết năm nào cần nhẹ tay các khoản khác. Biết trước hai năm là có hai mươi bốn tháng để dàn; biết trước hai tuần thì chỉ còn đi mượn.
Hiểu lầm: "Ông bà còn khoẻ, chưa cần ghi." Hiểu đúng: ghi khoản lớn của ông bà không phải để lo trước chuyện xấu, mà để khi nó đến, quỹ của con không phải gánh thay. Ghi ở mức dự kiến, mỗi năm chỉnh một lần.
Tình huống đi trọn: anh Tùng, hai con, năm trùng ba khoản
Anh Tùng 42 tuổi, làm nghề tự do nên thu nhập lên xuống. Con lớn sắp thi vào lớp mười, con nhỏ vào lớp sáu cùng năm. Bố anh nằm viện từ đầu năm, ba anh em mỗi người góp một kiểu: anh cả góp đều, em út góp khi có. Năm ngoái anh không lập lịch, đến tháng tám thì vừa tiền học hai con vừa tiền viện của bố, phải vay một người bạn.
Năm nay anh ngồi lập lịch từ tháng một. Anh thấy năm sau là năm nặng nhất: hai con cùng chuyển cấp, bố có thể tái nhập viện. Anh quyết định: mười tháng tới góp đều một đơn vị mỗi tháng cho khoản đầu năm của hai con, tháng nào thu nhập cao thì góp thêm; con lớn ôn thi ở nhà với một lớp chung thay vì hai lớp riêng; xe đạp mới cho con nhỏ để năm sau nữa.
Anh nói với hai con: "Năm sau hai đứa cùng lên cấp, bố mẹ đang để dành cho cả hai. Có vài thứ phải đợi một năm, bố nói trước để các con biết." Con lớn hơi buồn vì không học được lớp ôn thi bạn rủ, nhưng hiểu. Đến tháng tám, khoản đầu năm của hai con đã có gần đủ, anh không phải vay. Khoản viện phí của bố lần đó vẫn phải bàn lại với anh em vì vượt dự tính. Lịch không giải quyết hết, nhưng gỡ được một nút.
Câu nói mẫu khi phải lùi một khoản của con
Năm chồng khoản, thế nào cũng có thứ phải lùi. Cách nói làm con hiểu mà không thấy mình là gánh nặng:
- Với con nhỏ: "Cặp của con còn dùng được thêm một năm. Năm sau con vào lớp mới, mình mua cặp mới cùng lúc nhé."
- Với con tuổi mới lớn: "Năm nay nhà có ba khoản lớn cùng lúc: hai anh em lên cấp và tiền viện của ông. Bố mẹ lo đủ phần học chính. Lớp thêm thứ hai thì mình bàn lại vào học kỳ sau, khi biết kết quả lớp thứ nhất."
- Với người bạn đời: "Năm sau là năm nặng nhất trong mấy năm tới. Mình thử giữ mọi thứ khác ở mức tối thiểu một năm, đổi lại không phải vay ai."
- Đừng nói: "Nhà mình nghèo", "Tại ông bệnh nên…", "Con thì biết gì". Những câu này đặt gánh lên vai con hoặc khiến con thấy ông bà là nguyên nhân.
Con thường chịu được việc phải đợi nếu được nói trước và biết lý do. Thứ làm con khó chịu là bị từ chối đột ngột vào phút chót, hoặc cảm thấy chuyện tiền là bí mật đáng sợ trong nhà.
Những khoản nhỏ hay bị quên trong năm chuyển cấp
Khoản đầu năm thường được nhớ. Thứ làm lịch lệch là những khoản nhỏ đi kèm, cộng lại không nhỏ. Khi điền năm chuyển cấp, rà qua danh sách này:
- Đi lại mới: trường mới xa hơn, đổi cách đưa đón, thêm tiền xăng hay tiền xe cho người đưa đón thay mình.
- Bữa trưa và bán trú: lên cấp mới có khi đổi lịch học, con ăn ngoài nhiều hơn.
- Hồ sơ, ảnh, giấy tờ, phí đăng ký dự thi ở năm thi chuyển cấp.
- Thiết bị học: có trường yêu cầu máy tính hoặc thiết bị riêng cho một số môn. Hỏi trước, đừng đợi danh sách phát ngày khai giảng.
- Khoản đóng góp tự nguyện của lớp và trường: hỏi rõ khoản nào bắt buộc, khoản nào tuỳ tâm, để không cảm thấy bị ép.
- Giờ làm của chính mình: năm đầu cấp mới con cần đưa đón, họp phụ huynh dày hơn, có khi phải bớt ca hay nhờ người, cũng là một khoản.
Câu hỏi tự kiểm khi điền: "Nếu năm đó con học ở trường xa hơn bây giờ, mỗi tháng nhà mình thêm những khoản gì?" Trả lời được câu này là lịch sát hơn một nửa.
Khi nào lịch cần sửa, và điều không cần lo quá
Lịch khoản lớn nên xem lại mỗi năm một lần, vào một thời điểm cố định như đầu năm dương lịch hay sau Tết. Những lúc cần sửa ngay: thu nhập của nhà thay đổi hẳn, ông bà có chẩn đoán mới phải theo dõi lâu dài, con đổi hướng học (chuyển trường, chọn học nghề), hoặc nhà có thêm thành viên. Sửa thì chỉ cần dời khoản và tính lại mức góp; không cần làm lại từ đầu.
Với các khoản liên quan đến chế độ miễn giảm học phí, hỗ trợ cho con, hay bảo hiểm y tế học sinh, đừng điền theo trí nhớ hoặc nghe kể lại. Tra quy định hiện hành, hỏi thẳng nhà trường hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình sống, vì mức và điều kiện có thể thay đổi theo từng năm.
Điều không cần lo quá: bạn không cần biết chính xác năm con mười lăm tuổi sẽ tốn bao nhiêu. Ước sai một chút không sao. Thứ quan trọng là đã nhìn thấy những năm chồng khoản, và mỗi tháng có một phần nhỏ đang đi về phía đó. Một câu tự hỏi mỗi đầu năm là đủ: "Năm nay có khoản lớn nào trùng nhau không, và mình đã bắt đầu dàn ra chưa?"
Câu hỏi thường gặp
Năm con vào lớp một thường có những khoản chi nào cần chuẩn bị?
Thường gồm khoản đầu năm theo quy định của trường, đồng phục, sách vở, đồ dùng học tập, và thay đổi về đi lại hay giờ đưa đón. Mỗi trường, mỗi nơi một khác; hỏi phụ huynh khoá trước của chính trường đó và hỏi nhà trường để có danh sách sát nhất.
Nên bắt đầu chia trước khoản chi lớn của con từ bao lâu?
Càng xa càng nhẹ. Với khoản đầu năm thông thường, chia trước từ đầu năm dương lịch là vừa. Với năm chuyển cấp có kèm ôn thi, nên bắt đầu từ một đến hai năm trước, nhất là khi năm đó trùng với khoản lớn của ông bà.
Hai con cùng chuyển cấp một năm thì xếp thế nào?
Ghi cả hai vào lịch, tách phần bắt buộc khỏi phần chọn thêm của từng con. Lo đủ phần bắt buộc cho cả hai trước, phần chọn thêm thì chia lượt hoặc lùi một năm, và nói trước với các con để không đứa nào thấy bị thiệt.
Thu nhập không đều thì làm lịch khoản lớn có ích không?
Có ích hơn với nhà thu nhập đều. Lịch cho bạn biết tháng cao nên để riêng bao nhiêu cho năm nặng sắp tới. Đặt mức góp tối thiểu theo tháng thấp, và quy tắc cho tháng cao, để quỹ đi lên đều dù thu nhập lên xuống.
Có cần ghi khoản của ông bà vào lịch của con không?
Nên ghi chung một tờ, vì cả hai cùng lấy từ một ví. Ghi chung mới thấy những năm trùng nhau và biết năm nào cần nhẹ tay. Khoản của ông bà chỉ cần ghi ở mức dự kiến, mỗi năm xem lại và chỉnh khi có thông tin mới.