Muốn biết nhà trụ được bao lâu khi bạn mất nguồn thu, đừng bắt đầu từ số dư tài khoản. Hãy bắt đầu từ chi phí cứng mỗi tháng — những khoản không thể dừng dù có chuyện gì: ăn uống tối thiểu, chỗ ở, tiền học bắt buộc của con, thuốc men đều đặn của cha mẹ, khoản nợ phải trả. Lấy tổng tiền có thể dùng ngay, cộng các nguồn đỡ có thật, trừ những khoản sắp phải chi, rồi chia cho chi phí cứng. Con số ra là số tháng. Đó là câu trả lời thẳng, và nó thường ngắn hơn người ta tưởng.
Con số đó không để doạ mình. Nó để bạn biết mình đang hở ở đâu: hở vì chi phí cứng quá cao, vì không có nguồn đỡ nào, hay vì một khoản nợ đang ăn hết khoảng đệm. Mỗi kiểu hở có một cách vá khác nhau, và có những chỗ vá không tốn đồng nào — chỉ cần sắp xếp lại và nói trước với người trong nhà.
Vì sao người trụ cột hay đếm sai số tháng
Người đứng giữa thường đếm theo kiểu "nhà mình tiêu tháng bao nhiêu thì chia ra". Cách đó sai ở hai chỗ. Thứ nhất, chi tiêu bình thường gồm cả những khoản bạn sẽ cắt ngay khi có chuyện: ăn ngoài, mua sắm, quà cáp không bắt buộc. Thứ hai, nó bỏ sót những khoản không đều nhưng chắc chắn tới: học phí đầu năm, tiền đóng bảo hiểm y tế cho cả nhà, đám hiếu hỉ trong họ, đợt tái khám của bố.
Sai theo chiều thứ nhất làm bạn lo quá mức. Sai theo chiều thứ hai làm bạn yên tâm giả. Cái nguy hiểm là chiều thứ hai: mình tưởng nhà trụ được sáu tháng, nhưng tháng thứ ba rơi đúng vào đợt nhập học của con và khoản gửi mẹ đi mổ, thế là khoảng đệm hết sạch trong một tuần.
Một chỗ sai nữa ít ai để ý: người trụ cột hay đếm luôn thu nhập của vợ hoặc chồng như một khoản chắc chắn còn nguyên. Nhưng khi bạn ốm dài ngày, người kia thường phải bớt giờ làm để chăm bạn, đưa đón con, chạy về quê. Nguồn thu thứ hai co lại đúng lúc cần nó nhất. Đếm cho đúng thì phải giả định nó co lại, chứ không giữ nguyên.
Bảng đếm số tháng: điền số của nhà mình
Bảng dưới đây là khung để bạn điền. Dòng ví dụ là ví dụ giả định của một nhà bốn người, cha mẹ ở quê nhận tiền gửi đều; số tính theo "đơn vị" để bạn thay bằng số của mình.
| Dòng | Gồm những gì | Ví dụ giả định | Nhà mình |
|---|---|---|---|
| A. Chi phí cứng mỗi tháng | ăn tối thiểu, nhà, điện nước, học bắt buộc, thuốc đều của cha mẹ, khoản nợ phải trả | 10 đơn vị | … |
| B. Tiền dùng được ngay | tiền mặt, tiền gửi rút ra không mất phí lớn, không tính đồ phải bán | 30 đơn vị | … |
| C. Nguồn đỡ có thật mỗi tháng | thu nhập còn lại của vợ/chồng sau khi co, khoản bảo hiểm chi trả nếu có, khoản đã hứa chắc | 4 đơn vị | … |
| D. Khoản chắc chắn tới trong 6 tháng | học phí đầu năm, đợt khám của cha mẹ, hiếu hỉ đã biết | 8 đơn vị | … |
| Số tháng | (B − D) chia cho (A − C) | (30 − 8) / (10 − 4) ≈ 3,7 tháng | … |
Nếu dòng A trừ C ra số âm hoặc bằng không, nghĩa là nguồn đỡ đã đủ nuôi chi phí cứng — rất tốt, nhưng hãy kiểm lại xem nguồn đỡ đó có thật sự chắc không. Nếu B trừ D ra số âm, nghĩa là ngay cả khi không ai mất việc, nhà đã thiếu trong sáu tháng tới: việc đầu tiên không phải là lo biến cố mà là sắp lại dòng tiền.
Đọc con số: ba kiểu hở và cách vá từng kiểu
Hở vì chi phí cứng cao. Nếu dòng A lớn, câu hỏi là khoản nào thật sự cứng. Rất nhiều nhà xếp tiền học thêm, gói cước, khoản góp mua đồ vào ô cứng trong khi chúng co lại được nếu có chuyện. Bạn không cần cắt ngay; chỉ cần ghi sẵn một danh sách "nếu có chuyện thì dừng những khoản này trước" và để vợ hoặc chồng cùng biết.
Hở vì không có nguồn đỡ. Nếu dòng C gần như bằng không, cả nhà đang đứng trên một chân. Vá kiểu này không nhất thiết là mua thêm gì; có khi là để người kia giữ một công việc nhỏ đều đặn, có khi là thoả thuận trước với anh chị em ai sẽ gánh phần gửi cha mẹ trong thời gian bạn chưa có thu nhập. Một lời hứa nói trước khi có chuyện chắc hơn nhiều lời nhờ vả lúc đang gấp.
Hở vì khoản phải trả. Nếu khoản nợ chiếm phần lớn dòng A, đó là chỗ cần làm rõ trước tiên: ghi đủ từng khoản, hạn trả, ai đứng tên, nếu chậm thì chuyện gì xảy ra. Đừng vay chỗ khác để trả chỗ này. Khi thấy gánh không nổi, hãy tìm tới người tư vấn độc lập hoặc nói chuyện thẳng với bên cho vay chính thức về khả năng giãn — sớm luôn dễ hơn muộn.
Không hở chỗ nào nhưng số tháng vẫn ngắn. Nghĩa là nhà mình đơn giản là đang chật. Không phải lỗi của ai. Lúc đó mục tiêu thực tế là tăng thêm nửa tháng mỗi năm, chứ không phải đạt một con số đẹp trên mạng.
Tình huống đi trọn: chị Hạnh đếm lại sau đợt mẹ mổ
Chị Hạnh 38 tuổi, con một, làm văn phòng, chồng chạy xe giao hàng thu nhập lên xuống. Mẹ ở quê vừa mổ, con trai vào lớp một. Trước đây chị nghĩ nhà trụ được "chắc nửa năm" vì số dư trong tài khoản trông khá. Khi điền bảng, dòng D hiện ra một cục to: tiền tái khám của mẹ hai đợt, tiền đồng phục và học phí đầu cấp của con, một đám cưới trong họ. Trừ xong, số tháng còn chưa tới ba.
Chị không hoảng, chị làm hai việc. Một là viết danh sách khoản dừng được nếu có chuyện: lớp năng khiếu thứ hai của con, gói truyền hình, khoản góp mua tủ lạnh mới thì để cái cũ dùng thêm. Hai là gọi cho người em họ hay về thăm mẹ, nói thẳng: "Nếu chị có tháng nào trục trặc, em đỡ giúp chị tiền chợ cho mẹ được không, chị sẽ trả lại khi ổn." Người em nhận lời nhưng chỉ đỡ được một nửa. Số tháng sau khi sắp lại lên khoảng bốn — chưa nhiều, nhưng chị biết chính xác mình đang đứng ở đâu, và chồng chị cũng biết.
Điều đáng học ở đây không phải con số bốn. Đó là chị đã biến một nỗi lo mơ hồ thành hai việc cụ thể, và một trong hai việc là một câu nói với đúng người, trước khi có chuyện.
Câu hỏi tự kiểm sau khi có con số
Có con số rồi, đọc lại với vợ hoặc chồng qua mấy câu này. Mỗi câu trả lời "không biết" là một việc cần làm trong tháng.
- Nếu mình nghỉ việc từ ngày mai, khoản nào trong nhà sẽ dừng đầu tiên mà không ai phải hỏi lại?
- Người kia có biết các khoản phải trả, ngày trả và trả ở đâu không?
- Cha mẹ có biết khoản mình gửi về có thể phải giảm trong vài tháng, và ai sẽ nói chuyện đó với cha mẹ?
- Nhà mình có khoản nào tự động trừ hằng tháng mà nếu thiếu tiền sẽ bị phạt hoặc phát sinh thêm?
- Trong sáu tháng tới, khoản lớn nào chắc chắn tới mà mình chưa để riêng?
- Nguồn đỡ nào trong dòng C là lời hứa thật, nguồn nào chỉ là mình đoán?
Đừng cố trả lời hết trong một buổi. Một buổi tối cuối tuần cho ba câu là vừa sức; tuần sau làm tiếp. Cái cần là hai người cùng nhìn một tờ giấy, không phải một người ôm hết trong đầu.
Những điều không cần lo quá
Con số tháng không phải điểm thi. Nhà ba thế hệ một nguồn thu chính thì số tháng ngắn là chuyện thường, không có nghĩa là bạn đang làm sai. Đừng so với những bài viết đưa ra một con số chung cho mọi nhà; hoàn cảnh mỗi nhà khác nhau quá xa.
Bạn cũng không cần đếm chính xác đến từng đơn vị. Sai lệch vài phần không làm thay đổi kết luận. Cái quan trọng là đếm đủ các khoản chắc chắn tới, và đếm lại khi có thay đổi lớn: con vào cấp mới, cha mẹ bắt đầu dùng thuốc đều, có thêm khoản phải trả, hay một trong hai vợ chồng đổi việc.
Cuối cùng, đừng để con số này đẩy bạn vào quyết định vội. Nhiều người vừa thấy mình chỉ trụ được hai tháng là lập tức ký một hợp đồng bảo hiểm nào đó, hoặc vay thêm để "có quỹ". Cả hai đều có thể làm số tháng ngắn hơn. Hiểu khoảng hở của nhà mình trước, rồi mới bàn tới công cụ, và khi bàn tới công cụ thì hỏi người tư vấn độc lập, không chỉ nghe người bán.
Nói con số với vợ hoặc chồng mà không thành cuộc kiểm điểm
Nhiều người trụ cột đếm xong rồi giữ con số cho riêng mình, vì sợ nói ra người kia lo, hoặc sợ bị hiểu là đang trách. Nhưng một con số chỉ một người biết thì lúc có chuyện cũng chỉ một người xoay được — và người đó có khi đang nằm viện. Nói ra là để chia việc, không phải để chia nỗi lo.
Chọn lúc nhà yên, không ngay sau một khoản chi lớn, không giữa lúc đang căng chuyện cha mẹ hai bên. Mở bằng điều mình muốn cùng làm, đừng mở bằng con số đáng sợ. Câu mẫu: "Anh vừa ngồi đếm thử, nếu anh nghỉ việc thì nhà mình đỡ được chừng ba tháng rưỡi. Không phải chuyện gấp, nhưng anh muốn hai đứa cùng xem khoản nào dừng trước nếu có chuyện, để lúc đó em không phải đoán."
Đừng nói kiểu: "Nhà mình chi nhiều quá nên mới thế này." Câu đó biến buổi nói chuyện thành buổi tìm lỗi, và người kia sẽ bảo vệ khoản của họ thay vì cùng nhìn bảng. Nếu người kia cũng có thu nhập, mời họ đếm phần của chính họ theo cùng bảng: nếu em nghỉ thì sao. Hai con số đặt cạnh nhau thường làm cả hai thấy công bằng hơn, và cũng lộ ra những khoản chỉ một người đang gánh mà người kia chưa biết.
Câu hỏi thường gặp
Nên tính chi phí cứng theo tháng thường hay tháng nặng nhất?
Tính theo tháng thường, sau đó cộng riêng các khoản lớn chắc chắn tới vào dòng khoản sắp phải chi. Nếu lấy tháng nặng nhất làm chuẩn, bạn sẽ thấy số tháng ngắn hơn thực tế và dễ đưa ra quyết định vội.
Có nên tính tiền bán xe hay bán đồ có giá vào tiền dùng được ngay không?
Không nên đưa vào dòng tiền dùng được ngay. Đồ phải bán thì cần thời gian, giá lúc gấp thường thấp và có khi trong nhà không đồng ý bán. Hãy ghi riêng thành một dòng dự phòng cuối cùng để biết nó có đó, nhưng đừng đếm nó vào số tháng.
Thu nhập của vợ hoặc chồng nên tính bao nhiêu phần khi mình mất việc?
Không có tỷ lệ chung. Hãy hỏi thẳng người kia: nếu mình ốm hay mất việc, bạn còn giữ được bao nhiêu giờ làm? Rồi tính theo câu trả lời thận trọng nhất. Nếu người kia làm theo ngày công hay theo đơn, nên giả định giảm một phần đáng kể.
Bao lâu nên đếm lại số tháng một lần?
Mỗi năm một lần vào lúc yên ổn là đủ, cộng thêm mỗi khi có thay đổi lớn: con vào cấp mới, cha mẹ bắt đầu điều trị dài ngày, có thêm khoản phải trả hằng tháng, hoặc một trong hai người đổi việc hay giảm giờ làm.
Số tháng quá ngắn thì có nên ký ngay một hợp đồng bảo hiểm không?
Đừng quyết vội. Trước tiên hãy xem nhà hở vì chi phí cứng cao, vì thiếu nguồn đỡ hay vì khoản nợ. Mỗi kiểu có cách vá khác nhau. Nếu cân nhắc bảo hiểm, hãy đọc kỹ hợp đồng, phần loại trừ và hỏi một người tư vấn độc lập không hưởng hoa hồng.
Có cần nói con số này với cha mẹ không?
Không cần nói con số, nhưng nên để cha mẹ biết khoản gửi về có thể phải giảm tạm thời nếu có chuyện, và ai sẽ đỡ phần đó. Cha mẹ biết trước thường bình tĩnh hơn là nghe đột ngột lúc nhà đang rối.