GanhVac.comGánh Vác
Bảo vệ thu nhập của người trụ cột

Trụ cột làm tự do, không có chế độ ốm đau: tự dựng lớp đỡ cho những tuần nghỉ việc

Trụ cột làm tự do, buôn bán, chạy công trình thì ốm là mất thu nhập: dựng quỹ cho tuần nghỉ, tìm người đỡ việc, nhìn bảo hiểm xã hội tự nguyện ở mức nguyên lý.

A man in his late thirties rides a motorbike along a quiet rural road at dawn with a small canvas bag strapped behind him, seen from behind, mist over rice fields, soft gold light

Khi bạn là trụ cột mà làm tự do, buôn bán hay chạy công trình, điều đầu tiên cần nhìn thẳng là: ngày nào mình không làm được, ngày đó không ai trả thay — không có chế độ ốm đau qua công ty, không có nghỉ phép có lương. Vì vậy lớp đỡ phải tự dựng, theo thứ tự: một quỹ đệm đủ nuôi nhà qua những tuần nghỉ việc, một hai người cùng nghề đỡ được khách khi mình nằm, rồi mới tới bảo hiểm xã hội tự nguyện cho tuổi già và, nếu cân nhắc, một hợp đồng đã đọc kỹ phần loại trừ về nghề nghiệp.

Nền của mọi lớp đỡ đó là một thói quen nhỏ: tự trả cho mình một khoản "lương" đều đặn từ quỹ đệm, thay vì tiêu thẳng từ tiền vừa về. Có con số đều, bạn mới biết nhà cần bao nhiêu cho một tuần nghỉ, một tháng nằm viện. Bài này đi qua từng lớp, theo thứ tự.

Điều khác biệt khi trụ cột không có lương cố định

Người làm công ăn lương có ba thứ mà người làm tự do thường không có: lương về đều một ngày cố định, một số chế độ khi ốm hay mất việc qua bảo hiểm xã hội bắt buộc, và một người khác (phòng nhân sự) lo giấy tờ. Khi bạn là trụ cột mà không có ba thứ đó, mọi biến cố nhỏ đều chạm thẳng vào nguồn thu.

Một tuần sốt cao là một tuần không có khách. Một lần về quê lo cho bố nằm viện là một đơn hàng lỡ. Một tháng mưa dầm là một công trình hoãn. Những chuyện này không lớn tới mức gọi là biến cố, nhưng xảy ra nhiều lần mỗi năm. Chúng bào mòn dần, và vì không lớn nên ít ai chuẩn bị cho chúng.

Cũng vì thu nhập không đều, rất khó trả lời câu "mỗi tháng nhà mình có bao nhiêu". Không trả lời được câu đó thì cũng không tính được nhà trụ được bao lâu, che bao nhiêu là đủ, đóng gì được bao lâu. Nên việc đầu tiên là biến thu nhập thất thường thành một con số đều mà mình kiểm soát được.

Nền của lớp đỡ: lương tự trả và quỹ đệm cho tuần nghỉ

Làm trong một tháng, không cần đủ ngay từ đầu.

  1. Lấy thu nhập của mười hai tháng gần nhất (hoặc số tháng bạn có), xem tháng thấp nhất và tháng trung bình. Ghi bằng đơn vị.
  2. Đặt "lương" của mình ở gần mức tháng thấp hơn trung bình một chút. Ví dụ giả định: trung bình 10 đơn vị, tháng thấp nhất 5 đơn vị, đặt lương 8 đơn vị.
  3. Mở một chỗ riêng làm quỹ đệm. Mọi khoản tiền về đều vào đây trước, không đi thẳng vào chi tiêu.
  4. Mỗi tháng chuyển từ quỹ đệm sang chi tiêu đúng con số lương. Tháng nhiều tiền, phần dư nằm lại quỹ đệm. Tháng ít tiền, quỹ đệm bù.
  5. Mục tiêu đầu tiên của quỹ đệm: đủ ba tháng lương. Chưa đủ thì đặt lương thấp hơn một chút cho tới khi đủ.
  6. Mỗi quý xem lại: nếu quỹ đệm cứ dày lên, tăng lương thêm một chút; nếu cứ mỏng đi, giảm xuống.

Phần dễ vỡ nhất là bước ba: tiền về là muốn tiêu ngay, nhất là khi vừa qua mấy tháng thiếu. Hãy nói với vợ hoặc chồng về quy tắc này, để hai người cùng giữ chứ không phải một người giữ một người hỏi.

Các lớp đỡ cho người làm tự do: đã có gì, còn trống gì

Điền theo tình trạng của bạn. Dòng ví dụ là ví dụ giả định của một người thợ chạy công trình, vợ bán hàng ở chợ.

Biến cốLớp đỡ đang cóCòn trốngViệc làm trong quý này
Ốm một, hai tuầnquỹ đệm khoảng 1 tháng lươngmất đơn trong tuần nghỉnâng quỹ đệm lên 3 tháng lương
Ốm dài ngày, nghỉ nhiều tháng………
Tai nạn khi làm việc………
Tuổi già, không còn làm nổi……hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về tham gia tự nguyện
Phải về quê lo cho cha mẹ………

Bảo hiểm xã hội tự nguyện chủ yếu hướng tới tuổi già; điều kiện, mức đóng và quyền lợi theo văn bản hiện hành, nên hãy hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội. Còn những tuần ốm hay tai nạn, người làm tự do phải tự dựng lớp đỡ bằng quỹ đệm, bằng người đỡ việc, và nếu cân nhắc bảo hiểm thương mại thì đọc kỹ phần loại trừ về nghề nghiệp trước khi ký.

Người đỡ việc: lớp bảo vệ ít ai nghĩ tới

Với người làm tự do, nguồn thu thường gắn với khách quen. Mất một tháng không làm được không chỉ là mất một tháng tiền, mà có khi mất luôn khách vì họ phải tìm người khác. Một lớp đỡ rẻ mà hiệu quả là có sẵn một hai người cùng nghề tin được, có thể nhận việc thay bạn trong lúc bạn nghỉ, rồi trả khách về khi bạn quay lại.

Thoả thuận này nên nói trước, lúc cả hai đang khoẻ. Câu mẫu: "Nếu có lúc anh ốm hay phải về quê lo cho bố, em nhận giúp anh mấy khách quen được không? Phần công em hưởng, khách vẫn là của anh khi anh quay lại. Ngược lại em kẹt thì anh cũng đỡ em." Người cùng nghề thường hiểu ngay, vì họ cũng lo y như bạn.

Ghi tên người đỡ việc và cách liên lạc vào sổ của nhà. Nếu bạn nằm viện, vợ hoặc chồng có thể báo khách và chuyển việc mà không phải chờ bạn tỉnh táo.

Tình huống đi trọn: anh Tùng và quý mưa dầm

Anh Tùng chạy công trình nhỏ, thu nhập theo từng hợp đồng, vợ bán hàng ở chợ, bố đang điều trị dài ngày, ba anh em mỗi người góp một kiểu. Có năm anh để dành được nhưng tiêu thẳng từ tiền về, nên tới quý mưa dầm, công trình hoãn, đúng lúc bố phải tái khám, nhà hết tiền giữa tháng.

Sau lần đó, anh đặt cho mình một khoản lương tự trả thấp hơn mức trung bình, mọi khoản thu về đều vào một chỗ riêng trước. Vợ anh giữ sổ quỹ đệm. Năm đầu, quỹ đệm chỉ đủ khoảng hai tháng lương vì có một đợt bố nằm viện rút mất một phần. Anh cũng nói chuyện với một người thợ quen để đỡ nhau những lúc một người phải nghỉ.

Năm sau, quý mưa dầm lại tới. Nhà vẫn chật, vẫn phải lùi lớp học thêm của con một tháng, nhưng không phải hỏi vay ai. Anh vẫn chưa tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện vì còn đang hỏi cho rõ; anh ghi việc đó vào danh sách của quý tới.

Bẫy riêng của người trụ cột làm tự do

  • Lấy tháng tốt làm chuẩn khi hứa gửi cha mẹ hay nhận đóng một khoản đều. Hứa theo tháng thấp, nếu dư thì cho thêm.
  • Dùng quỹ đệm làm vốn quay vòng cho công việc. Quỹ đệm là để nhà sống, vốn làm ăn để riêng.
  • Không tách tiền của việc và tiền của nhà, cuối năm không biết mình thật sự làm ra bao nhiêu.
  • Ký một hợp đồng đóng phí đều mà không tính năm thấp nhất — đóng được vài năm rồi dừng.
  • Vay nóng để qua tháng thiếu, nhất là qua những ứng dụng lạ. Nếu bị đe doạ đòi nợ, báo công an (113). Khoản nợ đang có thì ghi rõ, ưu tiên trả, và hỏi tư vấn độc lập khi gánh không nổi.

Không ai tránh được hết những bẫy này. Mục tiêu là giảm dần số lần rơi vào chúng mỗi năm. Mỗi lần rơi, ghi lại vì sao — tháng nào, vì khoản gì — để năm sau đặt lương tự trả và quỹ đệm sát hơn với nhịp thật của nghề mình.

Nói với cha mẹ và anh chị em khi thu nhập lên xuống

Người trụ cột làm tự do hay bị kẹt ở một chỗ: tháng tốt thì gửi cha mẹ nhiều, tháng xấu thì gửi ít hoặc không gửi, và cha mẹ không biết vì sao. Cha mẹ lo, anh chị em đoán, còn bạn thấy áy náy. Cách gỡ là hứa một con số đều theo tháng thấp, và nói rõ phần thêm là phần "tháng nào có thì gửi".

Câu mẫu với cha mẹ: "Tháng nào con cũng gửi đều khoản này cho bố mẹ, chắc chắn. Tháng nào làm được nhiều thì con gửi thêm. Bố mẹ cứ tính chi tiêu theo khoản đều, phần thêm thì để dành cho lúc đi khám." Cha mẹ biết trước sẽ bớt lo khi tháng nào đó chỉ nhận được khoản đều.

Với anh chị em, nếu mọi người cùng góp cho cha mẹ, nói thẳng hoàn cảnh: "Thu nhập của em lên xuống, nên em góp đều phần này, còn những đợt lớn như bố nằm viện thì em góp theo khả năng lúc đó. Anh chị có lương đều thì mình chia lại cho hợp." Không cần xin lỗi vì thu nhập của mình không đều. Chia theo khả năng thật bền hơn chia đều trên giấy.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Một số việc người làm tự do không nên tự đoán:

  • Có nên và có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện không, đóng thế nào, quyền lợi gì — hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, dựa trên văn bản hiện hành.
  • Nghĩa vụ thuế của thu nhập tự do hay hộ kinh doanh — hỏi cơ quan thuế hoặc người làm kế toán có chứng chỉ.
  • Đang cân nhắc một hợp đồng bảo hiểm có phần loại trừ liên quan tới nghề nghiệp — nhờ người tư vấn độc lập đọc giúp phần nghề nghiệp trước khi ký.
  • Đang có nhiều khoản nợ chồng nhau từ những tháng thiếu — tìm tư vấn độc lập về nợ trước khi gánh thêm, và tuyệt đối không vay chỗ lạ để trả.

Đi hỏi tốn một buổi, nhưng thường giúp bạn tránh được một quyết định sai kéo dài nhiều năm.

Câu hỏi thường gặp

Làm tự do thì đặt lương tự trả bao nhiêu là hợp lý?

Một cách ước là đặt gần mức tháng thấp hơn trung bình của mười hai tháng gần nhất, rồi điều chỉnh mỗi quý theo độ dày của quỹ đệm. Mức cụ thể tuỳ hoàn cảnh từng nhà, quan trọng là giữ đều và có quỹ đệm đỡ phía sau.

Bảo hiểm xã hội tự nguyện có đỡ được những tháng ốm không?

Bảo hiểm xã hội tự nguyện chủ yếu hướng tới lương hưu và một số quyền lợi theo quy định, không được thiết kế để thay thu nhập những tháng ốm. Điều kiện và quyền lợi cụ thể nên hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội.

Quỹ đệm và quỹ dự phòng khác nhau thế nào?

Quỹ đệm dùng để san phẳng thu nhập lên xuống hằng tháng, rút ra và bù vào thường xuyên. Quỹ dự phòng dành cho biến cố lớn như ốm dài ngày hay cha mẹ nhập viện, ít khi động tới. Nên để hai quỹ ở hai chỗ khác nhau để không lẫn.

Vợ hoặc chồng có lương cố định, có cần làm lương tự trả không?

Vẫn nên, vì nếu phần thu nhập lên xuống chiếm nhiều trong nhà, cả nhà vẫn bị lắc theo. Lương cố định của người kia là một lớp đỡ tốt; lương tự trả của bạn giúp nhà biết chắc mỗi tháng có bao nhiêu để chia cho cha mẹ và con.

Có nên vay để qua những tháng không có việc không?

Đừng vay để trang trải chi tiêu thường ngày, và tuyệt đối tránh vay qua ứng dụng lạ hay vay nóng. Nếu đã có nợ, ghi rõ từng khoản, ưu tiên trả, không vay chỗ này trả chỗ kia và hỏi một người tư vấn độc lập. Bị đe doạ thì báo công an qua 113.

Làm sao để vợ hoặc chồng tiếp quản công việc khi mình nằm viện?

Ghi sẵn danh sách khách quen, người cùng nghề có thể nhận việc thay, các khoản khách còn nợ và hạn giao việc. Để danh sách ở chỗ người kia mở được. Nói trước với người đỡ việc để họ biết sẽ có người liên lạc thay bạn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138