Không có cách chia nào công bằng tuyệt đối, nhưng có cách chia mà cả nhà chịu giữ lâu. Trình tự đỡ va chạm nhất: tính tổng chi phí thật trước, quy đổi phần công chăm thành một phần góp, rồi mới chọn một trong bốn cách chia — chia đều, chia theo tỷ lệ thu nhập, một người góp tiền một người góp công, hoặc lập quỹ chung có người giữ. Nhà nào thu nhập các con chênh nhau nhiều thì chia theo tỷ lệ thường bền hơn chia đều.
Cái hay làm hỏng việc chia không nằm ở công thức mà ở chỗ người đang chăm tại chỗ bị coi như "không góp gì", còn người ở xa chỉ thấy khoản tiền mình gửi. Phần dưới so bốn cách chia, cách đặt giá cho công chăm, cách xử khi có người không góp được, và một nhà đi trọn từ lúc bắt đầu chia đến lúc phải chia lại.
Bốn cách chia và mỗi cách hợp với nhà nào
Đọc theo hàng, đánh dấu cách gần nhất với hoàn cảnh nhà mình. Nhiều nhà dùng kết hợp hai cách.
| Cách chia | Hợp khi | Dễ vướng ở đâu |
|---|---|---|
| Chia đều theo đầu người | Thu nhập các con gần nhau, không ai chăm tại chỗ | Người thu nhập thấp phải gồng; người ở gần vẫn tốn công không ai tính |
| Chia theo tỷ lệ thu nhập | Thu nhập chênh nhau rõ; mọi người chịu công khai mức thu nhập ở mức tương đối | Có người ngại nói thu nhập; cần thống nhất "thu nhập" tính theo kiểu gì |
| Người góp tiền, người góp công | Có một người ở gần hoặc ở cùng cha mẹ | Công chăm dễ bị coi nhẹ nếu không quy đổi thành phần góp |
| Quỹ chung có người giữ | Chi phí lớn, lên xuống thất thường; nhà nhiều anh chị em | Cần người giữ quỹ minh bạch và quy tắc rút rõ ràng |
Một ví dụ giả định cho cách chia theo tỷ lệ: tổng chi phí của bố mẹ mỗi tháng là mười đơn vị, ba anh chị em có thu nhập theo tỷ lệ 5 : 3 : 2, thì phần góp tương ứng là năm, ba và hai đơn vị. Nếu người góp hai đơn vị đang ở cùng bố mẹ và lo việc hằng ngày, phần công đó được trừ vào phần tiền của họ — xem mục sau.
Quy đổi công chăm thành phần góp
Người ở cạnh cha mẹ đưa đi khám, nấu cháo, thức đêm khi ốm, nghe điện thoại lúc nửa đêm. Không ai trả lương cho việc đó, và cũng không nên biến anh chị em thành người thuê nhau. Nhưng nếu phần công không được ghi nhận, người chăm sẽ dần thấy mình bị coi như "đương nhiên", còn người ở xa thì thấy mình gánh hết tiền. Cả hai đều thấy thiệt.
Cách quy đổi đơn giản nhất: hỏi nếu phải thuê người làm đúng phần việc này thì tốn khoảng bao nhiêu đơn vị, rồi cả nhà thống nhất tính một phần của con số đó vào phần góp của người chăm — ví dụ giả định một nửa. Không cần chính xác; cần cả nhà cùng gật đầu.
Cách thứ hai: tính thu nhập người chăm mất đi vì phải nghỉ làm, giảm giờ, từ chối việc. Cách này hợp khi người chăm phải bỏ hẳn một phần công việc. Cách thứ ba: đổi việc chứ không đổi tiền — người ở xa nhận phần việc làm được từ xa như đặt lịch khám, theo dõi giấy tờ bảo hiểm y tế, về thay người chăm vài ngày mỗi quý.
Câu nói mẫu khi đưa chuyện này ra: "Em không muốn tính công với anh chị. Nhưng để không ai thấy thiệt, mình ghi phần em chăm mẹ thành một khoản trong bảng, anh chị xem con số này có hợp lý không." Khi người chăm tự đưa ra con số thấp hơn mức thuê ngoài, đa số anh chị em sẽ đồng ý.
Khi có người không góp được, hoặc không muốn góp
Hai trường hợp này khác nhau và cần cách xử khác nhau. Người không góp được — đang mất việc, đang nuôi con nhỏ một mình, đang nợ — cần được cho một mức góp nhỏ hơn, hoặc góp bằng việc thay vì bằng tiền, trong một thời hạn rõ ràng. Ghi lại thời hạn đó để khi hoàn cảnh khá lên, chuyện góp lại không phải bàn từ đầu.
Người không muốn góp thì khó hơn, và thường có lý do cũ — chuyện chia đất, chuyện được thương ít hơn, chuyện vợ chồng không đồng ý. Bạn không sửa được những chuyện đó bằng một cuộc họp về tiền. Thứ bạn làm được là tách rời hai việc: phần cha mẹ cần vẫn phải đủ, những người còn lại chia phần đó; cửa vẫn mở để người kia góp khi họ sẵn sàng, không kèm lời trách.
Tự kiểm trước khi trách: Người kia có thật sự biết cha mẹ đang tốn bao nhiêu không? Có ai đã nói rõ phần của họ là bao nhiêu chưa? Mình có đang trông chờ họ tự hiểu không? Nhiều trường hợp "không chịu góp" hoá ra là "chưa ai nói con số".
Điều không cần lo quá: một người không góp không có nghĩa cả việc chia hỏng. Bảng chia vẫn chạy được với những người còn lại, và việc bạn không mang thêm cơn giận vào mỗi tháng cũng là một cách giữ sức.
Lập quỹ chung cho bố mẹ: năm việc chốt ngay từ đầu
Quỹ chung là cách gọn nhất khi chi phí lên xuống thất thường, nhưng chỉ êm khi chốt rõ năm việc sau trước khi ai chuyển đồng nào.
- Ai giữ quỹ. Một người, có thể kèm một người thứ hai cùng xem. Không nhất thiết là người góp nhiều nhất.
- Mỗi người góp bao nhiêu, ngày nào. Ghi theo đơn vị và ngày cố định trong tháng.
- Rút cho việc gì thì không cần hỏi. Ví dụ thuốc theo đơn, tái khám định kỳ, hoá đơn điện nước của bố mẹ.
- Rút trên mức nào thì phải báo trước cả nhà. Ví dụ giả định một khoản lớn hơn hai đơn vị thì nhắn nhóm gia đình trước khi chi, trừ khi cấp cứu.
- Cuối tháng gửi tổng. Tổng thu, tổng chi, còn lại bao nhiêu, kèm ảnh hoá đơn những khoản lớn.
Quỹ chung không phải chỗ để dồn tiền tiết kiệm cho cha mẹ lâu dài, càng không phải chỗ cho ai mượn tạm. Mượn một lần là mở cửa cho nghi ngờ, kể cả khi trả đủ. Nếu quỹ dư nhiều, cả nhà bàn chuyển phần dư sang quỹ riêng cho biến cố sức khoẻ của cha mẹ.
Một nhà đi trọn: chia đều ba năm rồi phải chia lại
Ba anh em nhà anh Quân thống nhất chia đều tiền nuôi mẹ từ khi bố mất, mỗi người hai đơn vị một tháng. Anh Quân là con giữa, ở cùng mẹ. Ba năm đầu êm. Năm thứ tư, mẹ bị ngã, đi lại khó, anh phải xin làm bán thời gian để ở nhà buổi chiều.
Anh không muốn kể khổ, nhưng anh biết nếu im lặng thì vài tháng nữa anh sẽ cáu với vợ, rồi cáu với hai anh em. Anh làm một bảng: chi phí của mẹ tăng từ sáu lên chín đơn vị; thu nhập anh mất đi khoảng ba đơn vị. Anh gửi vào nhóm, đề nghị chia theo tỷ lệ thu nhập và tính một nửa phần thu nhập anh mất vào phần góp của anh.
Người anh cả đồng ý ngay. Cô em út thì ngập ngừng vì vừa vay mua nhà, chỉ tăng được nửa phần. Cả nhà chốt: cô em góp ít hơn trong một năm, đổi lại mỗi quý về chăm mẹ một tuần để anh Quân và vợ được nghỉ. Một năm sau xem lại.
Không ai thấy hoàn toàn công bằng — anh Quân vẫn gánh phần nhiều hơn, cô em vẫn thấy áp lực. Nhưng con số đã lên bảng, có thời hạn xem lại, và không ai phải đoán ý ai.
Bẫy hay gặp khi chia tiền nuôi bố mẹ
- Chia trước khi biết tổng. Bàn "mỗi người bao nhiêu" khi chưa ai cộng chi phí thật là bàn trên cảm giác. Tính tổng trước.
- Để cha mẹ làm người phân xử. Cha mẹ thường thương cả, sẽ nói "đứa nào cũng được", rồi chịu thiếu. Anh chị em tự chốt với nhau, báo lại cha mẹ.
- Giữ tiền trong đầu. Mỗi người nhớ mình đã gửi bao nhiêu theo cách của mình. Ghi một chỗ chung, ai cũng xem được.
- Mang chuyện cũ vào bàn tiền. Chuyện chia đất, chuyện ai được thương hơn cần một dịp khác, có khi cần người ngoài hoà giải. Cuộc bàn tiền chỉ bàn tiền.
- Không có ngày xem lại. Hoàn cảnh các con và sức khoẻ cha mẹ đều đổi. Chốt sẵn mỗi năm, hoặc khi có biến cố, cả nhà xem lại một lần.
Nếu cuộc bàn lần nào cũng thành cãi nhau, có thể nhờ một người cả nhà cùng tin — cô chú bên nội, bên ngoại, một người bạn của gia đình — ngồi cùng làm người giữ nhịp, không phải để phân xử ai đúng ai sai.
Ghi thoả thuận ra giấy, và khi nào cần người có chuyên môn
Thoả thuận chia tiền nuôi cha mẹ giữa anh chị em phần lớn là chuyện tình nghĩa, không cần công chứng. Nhưng nó cần được viết ra, dù chỉ là một tin nhắn dài trong nhóm gia đình mà mọi người trả lời đồng ý. Trí nhớ mỗi người mỗi khác; ba năm sau, thứ duy nhất không cãi được là dòng chữ đã viết.
Một bản thoả thuận gọn có năm dòng: tổng chi phí hiện tại của cha mẹ tính theo đơn vị; cách chia đã chọn; phần của từng người, kể cả phần công chăm đã quy đổi; ai giữ sổ hoặc giữ quỹ; ngày xem lại. Thêm một dòng thứ sáu nếu có người góp ít hơn trong một thời gian: thời hạn đến bao giờ.
Có những tình huống vượt khỏi chuyện tình nghĩa và cần người có chuyên môn. Khi cha mẹ có nhà đất và một người con đã bỏ tiền lớn sửa nhà, chăm nom nhiều năm, rồi kỳ vọng được tính vào phần sau này. Khi một người con đứng ra vay để lo viện phí cho cha mẹ và muốn anh chị em cùng chịu khoản trả. Khi cha mẹ muốn chuyển tài sản cho một người con đổi lấy việc người đó nuôi mình. Những chuyện này nên hỏi phòng công chứng hoặc luật sư, tra văn bản hiện hành, thay vì để lại một lời hứa miệng.
Tự kiểm: Nếu mai mình ốm nặng, anh chị em có biết thoả thuận hiện tại là gì không? Nếu câu trả lời là không, đó là lúc viết nó ra.
Câu hỏi thường gặp
Anh chị em có thu nhập chênh lệch thì chia tiền nuôi bố mẹ thế nào cho công bằng?
Cách thường bền là chia theo tỷ lệ thu nhập: ai thu nhập cao góp phần lớn hơn, theo một tỷ lệ cả nhà cùng đồng ý. Không cần công khai con số tuyệt đối, chỉ cần thống nhất tỷ lệ tương đối và có ngày xem lại khi hoàn cảnh ai thay đổi.
Người ở cùng chăm bố mẹ có phải góp tiền như anh chị em khác không?
Nên quy đổi công chăm thành một phần góp rồi trừ vào phần tiền của người đó. Có thể tính theo chi phí thuê người làm cùng việc, hoặc theo thu nhập người chăm mất đi; chỉ cần cả nhà đồng ý một con số.
Một người trong nhà không chịu góp tiền nuôi bố mẹ thì làm sao?
Trước hết kiểm xem họ đã được biết rõ chi phí và phần của mình chưa. Nếu đã biết mà vẫn không góp, những người còn lại vẫn chia đủ phần cha mẹ cần, để ngỏ cửa cho người kia góp khi sẵn sàng, tránh trách móc kéo dài làm hỏng tình anh em.
Có nên lập quỹ chung để nuôi bố mẹ không?
Quỹ chung hợp khi chi phí lên xuống thất thường hoặc nhà có nhiều anh chị em. Cần chốt trước người giữ quỹ, mức góp, ngày góp, khoản được chi không cần hỏi, khoản lớn phải báo trước, và báo cáo tổng cuối tháng. Không cho ai mượn tạm từ quỹ.
Con một không có anh chị em thì chia gánh nặng nuôi bố mẹ với ai?
Chia với vợ hoặc chồng theo một mức trần cả hai đồng ý, và chia một phần việc với họ hàng, hàng xóm thân thiết theo kiểu đổi việc chứ không đổi tiền. Nếu cha mẹ có lương hưu hay thu nhập riêng, đó cũng là một phần trong bảng chia.
Bao lâu thì nên xem lại cách chia tiền nuôi bố mẹ?
Mỗi năm một lần, và xem lại ngay khi cha mẹ đổi bậc sức khoẻ hoặc một người trong nhà mất việc, sinh con, chuyển nơi ở. Có ngày xem lại sẵn giúp không ai phải mở lời trong thế khó.