Mức cần che cho người trụ cột không bắt đầu từ câu "mỗi tháng đóng được bao nhiêu". Nó bắt đầu từ câu: nếu mình không còn mang thu nhập về, nhà cần bao nhiêu để đi hết những nghĩa vụ đã nhận — tiền sống của con tới khi con tự lập ở mức tối thiểu, phần gửi cha mẹ trong những năm còn lại, khoản nợ phải trả, chi phí học bắt buộc. Cộng các nghĩa vụ đó, trừ những gì nhà đã có, phần còn lại là khoảng cần che.
Có con số đó rồi mới so với khoản nhà đóng được. Hai con số thường lệch nhau, và chỗ lệch là chỗ bạn phải chọn: che một phần, kéo ngắn số năm, hay thu hẹp nghĩa vụ. Đi ngược — từ khoản phí ra mức che — là cách nhanh nhất để mua một con số nghe to mà không biết nó đủ cho cái gì.
Vì sao không nên bắt đầu từ khoản phí
Khi bắt đầu từ khoản phí, câu hỏi trở thành "bỏ ra bấy nhiêu thì được bao nhiêu". Mọi phương án đều nghe có lý, vì con số nhận lại luôn lớn hơn con số bỏ ra. Nhưng bạn không biết con số nhận lại đó đủ nuôi con được mấy năm, đủ gửi mẹ được mấy năm, hay chỉ đủ trả xong một khoản nợ.
Bắt đầu từ nghĩa vụ thì ngược lại. Bạn biết rõ mình muốn che cái gì: ví dụ "đủ cho con học hết phổ thông và gửi mẹ thêm vài năm". Khi đó mọi phương án đều được đo bằng một thước chung, và bạn dễ thấy phương án nào che thiếu, phương án nào che thừa so với khả năng đóng.
Cách này cũng giúp bạn nói chuyện với người tư vấn. Thay vì nghe họ đề xuất, bạn đưa ra yêu cầu của mình. Người tư vấn tử tế sẽ quý điều đó; người chỉ muốn bán sẽ khó lái bạn hơn.
Thêm một điều: bắt đầu từ nghĩa vụ buộc bạn nói thành lời những gì mình đang gánh. Nhiều người trụ cột chưa từng cộng xem mỗi năm mình gửi cha mẹ bao nhiêu, nuôi con tối thiểu tốn bao nhiêu, còn nợ bao nhiêu. Chỉ riêng việc cộng ra đã giúp vợ chồng hiểu nhau hơn, và giúp anh chị em thấy phần mình đang gánh — kể cả khi cuối cùng nhà không ký hợp đồng nào.
Bảng nghĩa vụ: cộng từng khoản theo số năm
Điền theo nhà mình. Mỗi nghĩa vụ ghi mức tối thiểu mỗi năm, nhân với số năm còn phải gánh. Dòng ví dụ là ví dụ giả định của một người trụ cột 40 tuổi, con 7 tuổi, mẹ 68 tuổi ở quê.
| Nghĩa vụ | Mức tối thiểu mỗi năm | Số năm còn gánh | Cộng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Tiền sống tối thiểu của con | 12 đơn vị | 11 năm (tới khi con hết phổ thông) | 132 đơn vị | chỉ phần tối thiểu, không tính học thêm |
| Tiền gửi mẹ | 6 đơn vị | … | … | anh chị em có góp không? |
| Khoản nợ còn phải trả | … | … | … | ghi tổng còn lại |
| Chi phí học bắt buộc lớn sắp tới | … | … | … | mốc con vào cấp |
| Chi phí lo hậu sự, chuyển giao giấy tờ | … | một lần | … | ước theo phong tục nhà |
| Tổng nghĩa vụ | … |
Sau đó trừ những gì nhà đã có: quỹ dự phòng, thu nhập của vợ hoặc chồng còn lại sau khi trừ phần họ tự sống, các khoản bảo hiểm đã có, phần anh chị em đã hứa chắc. Phần dư là khoảng cần che. Số ra thường lớn, và điều đó bình thường.
Khi khoảng cần che lớn hơn khả năng đóng
Kéo ngắn số năm. Thay vì che tới khi con tự lập hoàn toàn, che tới khi con hết phổ thông, hoặc tới khi khoản nợ lớn nhất trả xong. Những năm đầu là những năm nhà dễ tổn thương nhất; càng về sau, con lớn hơn và nghĩa vụ nhẹ hơn.
Thu hẹp nghĩa vụ xuống mức tối thiểu thật. Bảng nghĩa vụ nên ghi mức tối thiểu, không ghi mức nhà đang sống. Nếu có chuyện, gia đình sẽ phải sống giản hơn; mục tiêu là đủ để không đứt gánh, không phải để giữ nguyên mọi thứ.
Chia lớp. Một phần khoảng trống có thể đỡ bằng quỹ dự phòng, một phần bằng thoả thuận trong họ, một phần bằng hợp đồng. Không cần một lớp gánh hết.
Đổi cách gánh nghĩa vụ với cha mẹ. Nếu phần gửi cha mẹ chiếm nhiều, có thể bàn trước với anh chị em: khi một người có chuyện, những người còn lại gánh phần đó trong bao lâu. Một thoả thuận như vậy làm khoảng cần che nhỏ đi mà không tốn thêm khoản phí nào, chỉ tốn một buổi nói chuyện thẳng.
Chấp nhận che một phần. Che được một nửa vẫn hơn không che. Ghi rõ "phần còn thiếu" để những năm sau, khi thu nhập tăng hay nghĩa vụ giảm, bạn xem lại. Đừng vì không đủ mà bỏ hẳn.
Tình huống đi trọn: anh Tùng tính lại sau khi bố nằm viện
Anh Tùng 45 tuổi, thu nhập theo công trình nên lên xuống, ba anh em mỗi người góp cho bố một kiểu: anh cả góp tiền đều, em út góp công chăm, anh Tùng góp những khoản lớn khi bố nằm viện. Sau đợt bố nằm viện lâu, anh nghĩ tới chuyện nếu chính mình có chuyện thì ai lo cho hai con và phần của bố.
Lần đầu anh nghe tư vấn, anh được đưa một con số che rất to với khoản phí mà năm nào thu nhập thấp anh sẽ không đóng nổi. Anh về điền bảng nghĩa vụ. Tổng ra lớn, nhưng khi trừ phần vợ anh có thu nhập ổn định, quỹ dự phòng hiện có và phần anh cả hứa sẽ gánh tiền gửi bố nếu anh có chuyện, khoảng cần che chỉ còn khoảng hơn một nửa con số được đề xuất. Anh kéo số năm về tới khi đứa nhỏ hết phổ thông.
Anh quay lại người tư vấn với yêu cầu đó, kèm một câu: "Năm thu nhập thấp anh chỉ chắc đóng được tầm này, em tính theo mức đó." Khoản phí giảm còn chừng hai phần ba lần trước. Anh chưa hài lòng hẳn vì vẫn chưa che được phần tiền thuốc của bố nếu anh có chuyện, nhưng anh đã ghi phần đó vào thoả thuận miệng với anh cả, và hẹn sẽ ghi ra giấy khi cả ba anh em gặp nhau dịp giỗ.
Bẫy khi tính mức cần che
Những chỗ này làm con số lệch, theo chiều nào cũng có hại:
- Tính theo mức sống hiện tại thay vì mức tối thiểu — con số phồng lên, phí không đóng nổi, hợp đồng dừng giữa chừng.
- Quên trừ những gì đã có — trùng lớp, đóng nhiều hơn cần.
- Quên cộng phần gửi cha mẹ vì nghĩ anh chị em sẽ lo — nhưng chưa ai hứa.
- Tính số năm quá dài, che tới khi con ba mươi tuổi, trong khi nghĩa vụ thật kết thúc sớm hơn nhiều.
- Nhầm giữa mục đích che rủi ro và mục đích để dành, rồi chọn một hợp đồng làm cả hai mà không đủ cho việc nào.
- Không xem lại khi con lớn, khi khoản nợ trả xong — tiếp tục đóng cho một nghĩa vụ không còn.
Mỗi bẫy đều sửa được bằng một lần ngồi lại với bảng nghĩa vụ. Không cần chuyên môn, chỉ cần trung thực với số của nhà mình. Nếu thấy mình đang sa vào hai ba bẫy cùng lúc, đó là dấu hiệu nên mang bảng tới một người tư vấn độc lập đọc lại giúp.
Khi nào cần người tư vấn độc lập, và hỏi họ điều gì
Bạn có thể tự điền bảng nghĩa vụ. Nhưng nên hỏi một người tư vấn độc lập — không hưởng hoa hồng từ hợp đồng — khi: nhà có khoản nợ lớn với điều kiện phức tạp; vợ chồng có tài sản đứng tên chung hoặc riêng cần tính tới; bạn đang có nhiều hợp đồng cũ chồng lên nhau; hoặc thu nhập quá thất thường khiến bạn không chắc đóng được bao nhiêu.
Mang theo bảng nghĩa vụ đã điền, danh sách những gì đã có, và hỏi: "Với nghĩa vụ này và khả năng đóng này, khoảng cần che của nhà mình hợp lý chưa? Có chỗ nào mình tính trùng hay sót không?" Câu hỏi đặt như vậy giữ bạn ở vị trí người quyết, người tư vấn là người kiểm giúp.
Khi được đưa phương án, hỏi thêm: "Nếu năm thứ năm nhà mình không đóng nổi thì phương án này còn lại gì?" Câu trả lời cho bạn biết phương án có vừa với một nhà thu nhập lên xuống hay không.
Ghi lại quyết định thành một trang cho cả nhà
Tính xong mà chỉ nằm trong đầu một người thì lần sau phải tính lại từ đầu, và người trong nhà không biết nhà đã chọn gì. Một trang giấy là đủ, gồm:
- Tổng nghĩa vụ đã tính, mức tối thiểu, và tính tới năm nào (ví dụ: tới khi con út hết phổ thông).
- Những gì đã trừ ra: quỹ dự phòng, thu nhập của người còn lại, lời hứa của anh chị em — ghi rõ ai hứa gì.
- Khoảng cần che còn lại, và nhà đã chọn đỡ nó bằng cách nào: quỹ, hợp đồng, thoả thuận, hay để trống một phần.
- Phần còn thiếu mà nhà chấp nhận, ghi thẳng ra để năm sau xem lại.
- Ngày tính, và mốc dự kiến tính lại (con vào cấp mới, trả xong khoản nợ).
Đưa trang này cho vợ hoặc chồng đọc và ký tên bên dưới — không phải để ràng buộc, mà để cả hai cùng nhận là đã bàn. Câu mẫu: "Em đọc giúp anh trang này, chỗ nào em thấy chưa đúng thì sửa. Anh muốn hai đứa cùng biết nhà mình đã chọn gì, để sau này không ai phải đoán."
Nếu anh chị em có hứa gánh một phần khi bạn có chuyện, gửi họ đúng dòng liên quan tới họ, nhẹ nhàng: "Em ghi lại lời anh hứa hôm giỗ để vợ em biết, anh xem có đúng ý anh không." Lời hứa được viết ra thường được giữ tốt hơn lời hứa chỉ nói.
Câu hỏi thường gặp
Có công thức nhân thu nhập lên mấy lần để ra mức che không?
Có những quy tắc ước nhanh lan truyền, nhưng chúng bỏ qua hoàn cảnh riêng của nhà bạn: số con, tuổi con, cha mẹ cần gửi bao nhiêu, khoản nợ còn lại. Tính từ bảng nghĩa vụ của chính nhà mình sát thực tế hơn nhiều.
Có nên tính cả học đại học của con vào nghĩa vụ không?
Tuỳ nhà. Nhiều nhà chỉ tính tới hết phổ thông ở mức tối thiểu để giữ khoản phí vừa sức, phần đại học để quỹ học tập riêng hay để con tự lo một phần. Quan trọng là ghi rõ mình đã chọn tính tới đâu.
Thu nhập của vợ hoặc chồng có nên trừ vào khoảng cần che không?
Nên trừ phần thu nhập còn lại sau khi họ tự trang trải cho chính mình, và tính thận trọng vì khi có chuyện họ thường phải giảm giờ làm. Nếu họ làm tự do hoặc thu nhập thất thường, hãy trừ ít hơn.
Che một phần có ích gì không?
Có. Che được một phần nghĩa vụ vẫn giúp gia đình đi qua những năm đầu khó nhất. Ghi rõ phần còn thiếu để những năm sau, khi thu nhập tăng hay nghĩa vụ giảm, bạn xem lại và điều chỉnh.
Bao lâu thì nên tính lại mức cần che?
Khi có thay đổi lớn: thêm con, con vào cấp mới, trả xong khoản nợ, cha mẹ cần chăm nhiều hơn, thu nhập đổi hẳn. Nếu không có gì thay đổi, mỗi năm một lần là đủ.
Anh chị em hứa sẽ lo cho bố mẹ nếu mình có chuyện, có nên tin vào đó để trừ?
Có thể trừ nếu đó là lời hứa rõ ràng, đã nói thẳng với nhau. Tốt hơn nữa là ghi lại thành một thoả thuận đơn giản trong gia đình. Lời hứa mơ hồ hay chỉ là mình đoán thì đừng trừ.