Khi người thân vay tiền chưa trả, cách nhắc đỡ ngại nhất là nhắc sớm, nhắc riêng, nhắc bằng một đề nghị cụ thể thay vì một lời trách: hỏi thẳng tình hình, rồi đề nghị trả dần theo mức người kia làm được, có lịch rõ ràng. Mỗi tháng im lặng làm lần nhắc sau khó hơn, vì cả hai bên đều dần coi khoản đó như đã quên.
Với người đang gánh cha mẹ già và con nhỏ, khoản cho người thân vay thường là tiền đã có chủ: tiền dự phòng cho bố mẹ, tiền học sắp tới của con. Đòi lại không phải là tính toán, mà là giữ lời hứa với chính nhà mình. Phía dưới là cách chọn thời điểm, câu nhắc theo từng mức, đề nghị trả dần, giấy tờ nên có, và khi nào nên buông.
Vì sao càng để lâu càng khó nhắc
Ngay sau khi cho vay, cả hai bên đều nhớ rõ khoản tiền và lời hẹn. Ba tháng sau, người vay bắt đầu ngại nhắc tới vì chưa trả được. Sáu tháng sau, họ tránh nói chuyện tiền với bạn. Một năm sau, khoản đó trong đầu họ đã chuyển thành "chuyện cũ", còn trong đầu bạn thì thành một vết xước mỗi lần gặp.
Người cho vay cũng có phần làm khó mình. Nhiều người không nhắc vì sợ bị coi là kẹt xỉn, rồi giữ trong lòng, rồi một ngày giận lên vì người vay đăng ảnh đi chơi. Lúc đó lời nhắc đã kèm theo cả năm ấm ức, và người nghe chỉ nghe thấy sự ấm ức chứ không nghe thấy khoản tiền.
Vì vậy nguyên tắc đầu tiên là nhắc khi tới hẹn, hoặc ngay sau hẹn vài ngày, bằng giọng bình thường như nhắc một việc đã hẹn. Câu mẫu: "Anh ơi, hôm trước mình hẹn cuối tháng này anh gửi lại khoản em cho mượn. Anh xem giúp em nhé, em đang cần cho tiền học kỳ của cháu." Không trách, không nhắc chuyện khác, có một lý do thật để người nghe hiểu bạn cần. Nhắc qua tin nhắn thì giữ ngắn như vậy, và đừng nhắc trong nhóm chat gia đình, nơi cả họ cùng đọc được.
Trước khi nhắc: tự kiểm lại phía mình
Lời nhắc dễ hỏng vì người nhắc chưa rõ chính mình muốn gì. Trước khi gọi, trả lời mấy câu sau:
- Khoản cho vay chính xác là bao nhiêu, ngày nào, hẹn trả khi nào? Nếu bạn không nhớ chắc, người kia càng không nhớ. Xem lại tin nhắn, lịch sử chuyển khoản.
- Mình cần nhận lại toàn bộ, hay chỉ cần một phần để lo việc trước mắt như tiền thuốc của mẹ? Biết mức tối thiểu giúp bạn linh hoạt khi người kia nói khó.
- Mình có sẵn sàng nghe một câu trả lời không vui không? Nếu người kia nói thẳng là chưa trả được, bạn sẽ đáp thế nào? Chuẩn bị trước một câu như "Vậy mình tính trả dần nhé."
- Vợ hoặc chồng mình đã biết khoản này chưa, và nghĩ sao? Nhắc nợ mà sau lưng vợ chồng đang bất đồng thì giọng nói của bạn sẽ lộ ra sự căng thẳng đó.
- Mình đang nhắc vào lúc bình tĩnh không? Nếu vừa thấy điều gì làm mình giận, như ảnh người vay mua sắm, chờ một hai ngày rồi hẵng gọi.
Trả lời xong năm câu, viết ra đúng một câu mở và một đề nghị. Đừng bước vào cuộc gọi với cả danh sách những lần mình đã giúp người kia; danh sách đó chỉ làm cuộc nói chuyện thành tính sổ.
Câu nhắc theo từng mức
Không phải lần nhắc nào cũng giống nhau. Bảng dưới đi từ nhẹ tới rõ, dùng mức sau khi mức trước không có kết quả sau một khoảng thời gian hợp lý.
| Mức | Khi nào | Câu nói mẫu | Điều cần tránh |
|---|---|---|---|
| 1. Nhắc hẹn | tới hạn đã hẹn | "Chị ơi, tới cuối tháng rồi, chị xem khoản em cho mượn giúp em nhé." | nhắc qua người khác |
| 2. Hỏi tình hình | quá hạn vài tuần | "Em hỏi thật, dạo này chị có khó không? Nếu chưa trả hết được thì mình tính trả dần." | giọng nghi ngờ, mỉa mai |
| 3. Đề nghị lịch | người kia nhận khó | "Mỗi tháng chị gửi em 0,5 đơn vị được không? Bắt đầu từ tháng sau, em ghi lại cho hai chị em cùng nhớ." | đòi trả hết một lần |
| 4. Nói rõ hậu quả với nhà mình | lịch không được giữ | "Khoản này em đang trông vào để lo thuốc cho mẹ. Tháng nào chị lỡ là em phải lùi tiền thuốc, nên em mong chị giữ lịch." | doạ, nói trước đám đông |
| 5. Hỏi người có chuyên môn | đã từ chối trả, khoản lớn | nói chuyện với phòng công chứng, luật sư hoặc hoà giải viên ở cơ sở | tự xử bằng cách gây áp lực, nhờ người đòi nợ |
Mức "0,5 đơn vị mỗi tháng" ở dòng 3 là ví dụ giả định. Điều cần nhất ở bước này là con số nhỏ đủ để người kia làm được thật. Một lịch nhỏ được giữ đều tốt hơn một lời hứa lớn bị lỡ hẹn. Không bao giờ thuê hay nhờ người đòi nợ thuê, cũng không bêu riếu trên mạng; những cách đó có thể vi phạm pháp luật và cắt đứt quan hệ hẳn.
Giấy tờ: ghi lại không phải vì nghi ngờ
Ghi lại ngay cả khi đã quá hạn. Nếu lúc cho vay không có giấy, lúc thoả thuận trả dần là dịp tốt để ghi. Câu nói: "Em ghi lại để hai chị em cùng nhớ, chứ không phải em không tin chị. Mỗi lần chị gửi em đánh dấu vào đây."
Ghi những gì cần ghi. Họ tên hai bên, số tiền, ngày cho vay, lịch trả, và chữ ký hai người. Mỗi lần trả, ghi ngày và số đã trả, hai bên cùng giữ một bản. Khoản lớn thì hỏi phòng công chứng về cách lập giấy cho chắc chắn.
Chuyển khoản thay vì đưa tay. Khi cho vay hoặc nhận trả, chuyển khoản kèm một dòng nội dung rõ ràng giúp cả hai có bằng chứng mà không phải viết giấy riêng mỗi lần.
Vợ chồng cùng biết. Khoản cho vay nên được cả hai vợ chồng biết, kể cả khi cho người thân bên mình vay. Nếu một ngày chính bạn gặp chuyện, người còn lại biết để tiếp tục nhận hoặc nhắc.
Khi người vay là người thân bên vợ hoặc bên chồng
Khoản cho anh em bên vợ hoặc bên chồng vay là khoản khó nhắc nhất, vì người nhắc sợ bị coi là coi thường nhà bên kia. Nguyên tắc chung: người con ruột nhắc người thân ruột. Nếu anh trai của vợ vay, người vợ là người gọi, người chồng không gọi thẳng, trừ khi hai vợ chồng đã thống nhất khác.
Điều kiện để việc này chạy được là hai vợ chồng phải thống nhất trước khoản đó là tiền chung và cần đòi lại. Câu mở lời giữa hai vợ chồng: "Khoản anh Hai mượn đã quá hạn bốn tháng. Em biết em khó nói với anh ấy, nhưng mình cần khoản đó cho tiền học của con. Em gọi nhé, anh đừng gọi thay em."
Người con ruột khi nhắc nên nói rõ đó là tiền chung của hai vợ chồng, không để người vay nghĩ "chắc em rể bắt nhắc". Câu mẫu: "Anh ơi, khoản anh mượn là tiền chung của vợ chồng em để cho cháu đi học. Anh tính giúp em lịch trả nhé." Nói như vậy giữ được thể diện của cả người nhắc lẫn người vợ hoặc chồng đứng sau, và người vay không có chỗ để trút sang người ngoài.
Khi nào nên buông, và buông thế nào cho nhẹ
Không phải khoản nào cũng đòi lại được. Người vay có thể đang thật sự kiệt quệ, bệnh nặng, hoặc đã có nhiều khoản nợ khác. Đòi tiếp lúc đó chỉ làm cả hai mệt thêm. Cũng có khi khoản tiền nhỏ so với cái giá phải trả để đòi: những bữa cơm giỗ gượng gạo, bố mẹ phải đứng giữa, chính mình mất ngủ mỗi lần nghĩ tới. Câu tự kiểm: mình còn tiếp tục nhắc vì cần khoản này cho nhà, hay vì muốn người kia thừa nhận mình bị đối xử tệ? Nếu là vế sau, có lẽ đã tới lúc buông.
Buông không có nghĩa là im lặng giận. Buông là nói rõ một lần, để cả hai bên nhẹ lòng: "Khoản đó chị cứ coi như em biếu. Em không nhắc nữa. Nhưng từ giờ em không cho vay thêm, chị thông cảm cho em." Câu này vừa đóng khoản cũ, vừa đặt ranh giới cho khoản mới. Nhiều người nói xong câu đó thấy nhẹ hơn cả khi được trả.
Nếu khoản đó lớn và ảnh hưởng thật tới chi phí cho cha mẹ hay con, đừng buông vì ngại. Hỏi luật sư, phòng công chứng hoặc nhờ hoà giải ở cơ sở để biết lựa chọn của mình. Bạn có quyền tìm hiểu cách đòi lại một khoản hợp pháp, miễn là không dùng đe doạ hay bêu riếu.
Tình huống đi trọn: chị Ngân và khoản cho em họ mượn
Hai năm trước chị Ngân, 44 tuổi, cho người em họ mượn 3 đơn vị để sửa xe, hẹn sáu tháng trả. Không có giấy. Chị không nhắc vì ngại, nghĩ em sẽ tự nhớ. Năm nay bố chồng chị nằm viện, con gái chị vào cấp hai, quỹ dự phòng cạn. Chị thấy em họ đăng ảnh đi du lịch, giận suốt một tuần.
Chị quyết định nhắc, nhưng chờ tới khi bớt giận. Chị gọi riêng: "Em ơi, chị hỏi thật, khoản chị cho mượn hồi sửa xe, em tính thế nào? Năm nay ông nội cháu nằm viện nên chị cần." Người em lúng túng, nói đã quên, rồi hẹn trả hết trong tháng. Chị đề nghị khác: "Em gửi chị mỗi tháng nửa đơn vị thôi, chị ghi lại cho hai chị em cùng nhớ."
Ba tháng đầu người em gửi đều. Tháng thứ tư lỡ. Chị nhắc một lần, em gửi bù. Tới giờ còn 1 đơn vị chưa xong, và quan hệ hai chị em có lúc gượng gạo. Nhưng chị không còn giận mỗi lần thấy ảnh em đăng, và chị đã thôi ôm khoản đó một mình: chồng chị giờ cũng biết, cũng ghi cùng.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau hạn thì nên nhắc người thân trả tiền?
Nên nhắc ngay khi tới hạn hoặc chỉ vài ngày sau, bằng giọng bình thường như nhắc một việc đã hẹn. Để càng lâu, cả hai bên càng ngại, và lời nhắc sau đó dễ kèm theo sự ấm ức tích tụ.
Cho vay không có giấy tờ thì còn đòi được không?
Vẫn nói chuyện và thoả thuận được trả dần. Lúc thoả thuận là dịp tốt để ghi lại bằng giấy hai bên ký, và nhận trả qua chuyển khoản. Khoản lớn có tranh chấp thì hỏi luật sư hoặc phòng công chứng để biết lựa chọn hiện hành.
Có nên nhờ bố mẹ hay người lớn trong họ đòi giùm không?
Thường không nên ở những lần đầu, vì người trung gian dễ làm méo lời và bị kẹt giữa. Chỉ nhờ người lớn khi bạn đã nói trực tiếp nhiều lần không có kết quả, và nhờ ở vai hoà giải chứ không phải để gây áp lực.
Người vay nói đang khó khăn thật thì phải làm sao?
Đề nghị trả dần với mức nhỏ người kia làm được, có lịch rõ. Nếu họ thật sự không trả nổi trong thời gian dài, cân nhắc buông và nói rõ một lần, đồng thời đặt ranh giới không cho vay thêm.
Đòi nợ người thân có làm mất tình cảm không?
Nhắc đúng cách thường ít làm mất tình hơn là im lặng giận. Điều làm mất tình là nhắc qua người khác, nói trước đám đông, nói kèm trách móc. Nhắc riêng, sớm và có đề nghị cụ thể giữ được phần lớn các mối quan hệ.
Có nên nhờ người đòi nợ thuê khi người thân không trả?
Không nên. Những cách đòi nợ bằng đe doạ, bêu riếu có thể vi phạm pháp luật, kéo bạn vào rắc rối và cắt đứt quan hệ hẳn. Muốn đòi lại khoản lớn thì đi đường hoà giải ở cơ sở hoặc hỏi luật sư về thủ tục hợp pháp.