Muốn ghi thu chi cho một nhà có cả cha mẹ già lẫn con nhỏ, bạn chỉ cần bốn cột: ngày, khoản chi, số tiền, và khoản đó thuộc ngăn nào — của cha mẹ, của con, của chung, hay của riêng mình. Cột thứ tư là cột quan trọng nhất, vì người đứng giữa không thiếu tiền ở một chỗ mà thiếu ở chỗ giao nhau giữa các thế hệ. Ghi đủ một tháng theo cách này là đủ để thấy tiền đang chảy về đâu, chưa cần phần mềm, chưa cần sổ đẹp.
Phần dưới đây đi theo thứ tự làm thật: bốn cột ghi gì, khoản nào ghi chi tiết và khoản nào gộp, ai trong nhà giữ sổ, một tuần ghi mẫu, những chỗ hay bỏ cuộc giữa chừng, và cách đọc cuốn sổ sau tháng đầu tiên để ra một quyết định cụ thể. Mục tiêu không phải là ghi cho đủ mà là ghi cho đủ để quyết.
Bốn cột đủ dùng và vì sao cột "ngăn" quan trọng nhất
Cột ngày. Ghi ngày tiền ra, không phải ngày nhớ ra để ghi. Nhà nhiều thế hệ có những khoản đến theo nhịp riêng: tiền thuốc của bố mỗi đầu tháng, tiền ăn bán trú của con theo tuần, tiền điện chia theo kỳ. Có ngày thì sau một tháng bạn thấy được nhịp đó.
Cột khoản. Viết ngắn và giống nhau giữa các lần: "thuốc bố", "học thêm Bin", "chợ", "xăng". Viết mỗi lần một kiểu thì cuối tháng không cộng được. Danh sách khoản nên chốt trong tuần đầu, khoảng mười lăm đến hai mươi tên là vừa.
Cột số tiền. Ghi số tròn là được. Sai lệch nhỏ không làm hỏng quyết định; bỏ ghi vì ngại lẻ mới làm hỏng.
Cột ngăn. Mỗi khoản gắn một trong bốn chữ: cha mẹ, con, chung, mình. Tiền chợ cho cả nhà ăn là "chung"; tiền khám cho mẹ là "cha mẹ"; tiền sửa xe đi làm là "mình". Có khoản lưng chừng như sữa cho bà mà cháu cũng uống, thì chọn ngăn của người dùng chính và đừng nghĩ lâu.
Vì sao cột ngăn quyết định. Tổng chi chỉ cho biết nhà mình tiêu nhiều hay ít. Cột ngăn cho biết ai đang được che và ai đang bị bỏ quên. Rất nhiều người trụ cột sau tháng đầu mới thấy ngăn "mình" gần như trống, nghĩa là mọi khoản cho sức khoẻ, đi lại, nghỉ ngơi của chính người gánh đều đang bị cắt trước tiên.
Khoản nào ghi chi tiết, khoản nào gộp cho đỡ mệt
Người ghi sổ bỏ cuộc thường không phải vì lười mà vì ghi quá kỹ. Một nhà ba thế hệ có hàng chục khoản nhỏ mỗi ngày; ghi hết thì tuần thứ hai đã chán. Quy tắc dễ nhớ: khoản nào bạn có thể quyết thay đổi thì ghi riêng, khoản nào gần như cố định hoặc quá vụn thì gộp.
- Ghi riêng: thuốc và khám của cha mẹ, học phí và học thêm của con, tiền gửi về quê, tiền hiếu hỉ, sửa chữa trong nhà, mọi khoản từ một phần mười thu nhập tháng trở lên.
- Gộp theo ngày: chợ, đồ ăn sáng, gửi xe, nước uống. Cuối ngày ghi một dòng "chợ + lặt vặt" là đủ.
- Ghi một lần mỗi kỳ: điện, nước, mạng, tiền nhà nếu có. Những khoản này không cần nhớ hằng ngày, chỉ cần có trong sổ để cộng tổng.
- Đừng bỏ sót: khoản trả hộ anh chị em, tiền đưa cha mẹ bằng tay khi về thăm, tiền mua đồ cho cháu bên nội ngoại. Đây là những khoản hay "không tính" nhưng lại là phần làm tháng hụt.
- Khoản của người khác trả cho nhà mình: anh chị em góp tiền thuốc, cha mẹ tự trả tiền chợ một tuần. Ghi vào cột thu, cũng gắn ngăn, để thấy phần thật sự mình gánh.
Sau hai tuần, nếu thấy một khoản gộp nào đó lớn bất thường, lúc đó mới tách nó ra. Sổ thu chi tốt là sổ được sửa dần theo câu hỏi của chính nhà mình, không phải sổ mẫu đầy đủ ngay từ đầu.
Một tuần ghi mẫu của nhà ba thế hệ
Bảng dưới là ví dụ giả định, tiền tính bằng "đơn vị" để bạn tự quy ra số của nhà mình. Nhìn vào cột ngăn, chỉ một tuần đã thấy được dáng của dòng tiền.
| Ngày | Khoản | Số tiền (ví dụ giả định) | Ngăn | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thứ hai | Thuốc huyết áp của bố | 1 đơn vị | cha mẹ | mua đủ một tháng |
| Thứ hai | Chợ + lặt vặt | 0,5 đơn vị | chung | gộp cả ngày |
| Thứ ba | Học thêm toán của con | 1,5 đơn vị | con | đóng theo tháng |
| Thứ tư | Chợ + lặt vặt | 0,4 đơn vị | chung | |
| Thứ năm | Mừng cưới đồng nghiệp | 0,5 đơn vị | mình | hiếu hỉ phía mình |
| Thứ sáu | Chị gái gửi góp tiền thuốc | +0,5 đơn vị | cha mẹ | ghi vào cột thu |
| Chủ nhật | Xăng về quê thăm bà ngoại | 0,3 đơn vị | cha mẹ | đi lại cũng là chi cho cha mẹ |
Dòng cuối là chỗ nhiều người bỏ qua: tiền xăng, tiền xe về quê, quà mang về. Không có nó trong sổ, bạn sẽ đánh giá thấp phần chi cho cha mẹ và không hiểu vì sao cuối tháng luôn hụt hơn dự tính.
Ai giữ sổ khi trong nhà có nhiều người tiêu tiền
Nhà ba thế hệ thường có ít nhất ba người cầm tiền chi: bạn, vợ hoặc chồng, và ông bà đi chợ. Nếu chỉ một người ghi phần mình tiêu thì sổ thiếu một nửa. Cách đỡ va chạm nhất là một người giữ sổ, những người còn lại chỉ báo. Báo bằng một tin nhắn ngắn trong nhóm gia đình, hoặc để giấy dưới hũ tiền chợ, tuỳ thói quen của nhà.
Với cha mẹ, đừng biến việc báo thành việc kiểm tra. Người lớn tuổi rất dễ tự ái khi bị hỏi tiền chợ. Câu mở lời nên nói về mục đích của mình, không về việc họ tiêu thế nào: "Con đang tập ghi lại tiền nhà mình một tháng để tính khoản thuốc của bố cho đều. Mẹ đi chợ hết bao nhiêu thì nói con một tiếng, con ghi chung một dòng thôi."
Với vợ hoặc chồng, thống nhất trước rằng sổ dùng để nhìn dòng tiền chứ không để tính ai tiêu sai. Tuần đầu tiên gần như chắc chắn có khoản khiến người kia nhíu mày. Hẹn nhau: trong tháng đầu chỉ ghi, chưa bình luận, cuối tháng mới ngồi đọc cùng. Như vậy cả hai dám ghi thật.
Nếu bạn là mẹ hoặc bố đơn thân và một mình giữ tiền, việc giữ sổ đơn giản hơn nhưng dễ bỏ hơn, vì không ai nhắc. Gắn việc ghi vào một thói quen có sẵn: ghi lúc con đã ngủ, trước khi tắt đèn, năm phút là đủ.
Một tháng ghi sổ của chị Hạnh
Chị Hạnh 38 tuổi, con một, mẹ ở quê vừa mổ, con trai chuẩn bị vào lớp một. Chồng chị đi làm ca, thu nhập đều nhưng không cao. Mỗi tháng chị thấy tiền hết trước ngày lương khoảng một tuần mà không hiểu hụt ở đâu. Chị quyết định ghi đủ một tháng theo bốn cột, mỗi tối năm phút.
Cuối tháng, chị cộng theo ngăn. Ngăn "chung" đúng như chị đoán. Ngăn "con" cao hơn dự tính một chút vì đồ dùng vào lớp một. Ngăn "cha mẹ" thì gần gấp đôi con số chị vẫn nghĩ trong đầu: ngoài khoản gửi mẹ cố định còn có tiền xe về quê hai lần, tiền thuê người trông mẹ mấy ngày sau mổ, tiền mua đồ bồi bổ. Không khoản nào sai, chỉ là chưa từng được cộng lại.
Chị đem tờ tổng ra nói với chồng: "Em không định cắt gì của mẹ, em chỉ muốn mình biết thật là tháng này phần của mẹ là bao nhiêu, để tháng sau mình để riêng ra từ đầu." Hai vợ chồng quyết định tách khoản cho mẹ thành một ngăn riêng ngay ngày lương. Tháng tiếp theo vẫn hụt, nhưng hụt ít hơn và chị biết trước hụt vào tuần nào. Ngăn "mình" của chị vẫn gần như trống; chị ghi chú lại để tính tiếp, chưa giải quyết được ngay.
Câu chuyện này không có phép màu. Cuốn sổ không làm ra thêm tiền. Nó chỉ biến một cảm giác mơ hồ "không hiểu sao luôn thiếu" thành một con số có tên, và có tên thì mới bàn được với người trong nhà.
Đọc sổ sau tháng đầu: năm câu hỏi tự kiểm
Ghi xong một tháng, dành một buổi tối ngồi đọc. Đừng đọc để tự trách. Đọc để trả lời năm câu hỏi theo thứ tự này, mỗi câu ghi một dòng trả lời ngay dưới tổng tháng.
- Tổng chi của tháng so với tổng thu: dư, vừa, hay hụt? Hụt khoảng bao nhiêu đơn vị?
- Ngăn nào lớn hơn mình tưởng nhiều nhất? Khoản nào trong ngăn đó chưa từng được tính vào dự định?
- Khoản nào trong tháng là khoản một lần (sửa xe, đám cưới, đồ vào lớp mới) và khoản nào sẽ lặp lại tháng sau?
- Ngăn "mình" có gì không? Nếu gần như trống, khoản nào cho sức khoẻ hoặc đi lại của chính mình đang bị hoãn?
- Có khoản nào do người khác gánh hộ (anh chị em góp, cha mẹ tự trả) mà nếu họ dừng thì nhà mình hụt ngay?
Năm câu trả lời này là đầu vào cho mọi quyết định sau: tách ngăn từ ngày lương, nói chuyện với anh chị em về phần góp, hay dời một khoản lớn sang tháng khác. Nếu sổ cho thấy nhà mình đang trả nợ chồng nợ hoặc phải vay để trả khoản cũ, đó là lúc nên tìm một người tư vấn tài chính độc lập, không bán sản phẩm, để cùng nhìn lại cả bức tranh.
Những chỗ hay bỏ cuộc và cách đi qua
Ghi bù cả tuần một lần. Đến cuối tuần thì đã quên nửa số khoản. Nếu lỡ, chỉ ghi lại những gì nhớ chắc và ghi một dòng "không nhớ rõ" với số ước chừng. Sổ có lỗ vẫn hơn sổ bị bỏ.
Đổi cách ghi giữa tháng. Đang ghi giấy chuyển sang bảng tính, đang bảng tính lại chuyển sang ghi chú điện thoại. Mỗi lần đổi là một lần mất dữ liệu. Giữ nguyên cách cũ đến hết tháng, sang tháng mới hãy đổi.
Dùng sổ để cãi nhau. Lôi sổ ra giữa một cuộc tranh luận là cách nhanh nhất để người kia ngừng báo khoản chi. Sổ là việc của buổi đọc cuối tháng, không phải bằng chứng.
Đặt mục tiêu cắt giảm ngay tháng đầu. Tháng đầu chỉ để nhìn. Cắt ngay khiến mọi người tiêu lén để khỏi bị ghi, và sổ không còn đúng nữa.
Câu hỏi thường gặp
Ghi thu chi bằng giấy hay bằng điện thoại thì tốt hơn cho nhà nhiều thế hệ?
Cách nào bạn duy trì được đến hết tháng thì tốt hơn. Giấy hợp với nhà có ông bà cùng ghi vì ai cũng nhìn thấy; điện thoại hợp khi bạn hay ghi lúc đang ở ngoài. Điều quan trọng là bốn cột giống nhau và tên khoản thống nhất.
Nếu cha mẹ không muốn báo tiền đi chợ thì sao?
Không cần ép. Bạn có thể đưa cho cha mẹ một khoản chợ cố định mỗi tuần và ghi đúng khoản đó vào ngăn chung, coi như đã chi hết. Như vậy sổ vẫn đúng tổng, còn cha mẹ giữ được quyền tự quyết trong bếp mà không cảm thấy bị kiểm tra.
Khoản đồ dùng chung giữa ông bà và cháu nên ghi vào ngăn nào?
Chọn ngăn của người dùng chính và giữ nguyên cách chọn đó cho cả tháng. Mục đích của cột ngăn là thấy xu hướng, không phải chia chính xác từng đồng. Nếu một khoản lưng chừng lặp lại nhiều, có thể gắn nó vào ngăn chung cho gọn.
Ghi bao lâu thì mới đủ để ra quyết định?
Một tháng đủ để thấy dáng dòng tiền, ba tháng đủ để phân biệt khoản đều với khoản một lần. Những khoản theo mùa như Tết, nhập học, giỗ chạp thì cần nhìn cả năm, nên giữ thói quen ghi gộp nhẹ sau giai đoạn đầu thay vì dừng hẳn.
Sổ cho thấy tháng nào cũng hụt thì nên làm gì đầu tiên?
Đầu tiên xác định phần hụt đến từ khoản lặp lại hay khoản một lần. Nếu lặp lại, cần bàn với người trong nhà để sắp lại thứ tự chi hoặc tìm phần góp thêm. Nếu đã phải vay để trả khoản cũ, nên gặp một người tư vấn tài chính độc lập trước khi quyết thêm điều gì.