Giấy tờ và mật khẩu của người trụ cột nên chia làm ba lớp: lớp người nhà cần thấy ngay (danh sách, nơi cất, ai giữ chìa khoá), lớp chỉ một hai người tin cậy mở được khi khẩn cấp (mật khẩu mở điện thoại và hộp thư, đặt trong phong bì niêm phong), và lớp không ai được biết ngoài mình (mã xác thực gửi về điện thoại). Người nhà cần biết đường tới lớp hai; kẻ gian thì không được biết lớp hai tồn tại ở đâu.
Nhiều người trụ cột giữ hết trong đầu, hoặc ngược lại, dán mật khẩu ngay sau điện thoại. Cả hai đều hỏng khi có chuyện: một bên người nhà không vào được gì, một bên ai cầm điện thoại cũng vào được. Bài này đưa ra cách chia lớp, một bảng kiểm kê để điền, quy tắc ai được biết, nhịp xem lại, và những cạm bẫy lừa đảo nhắm vào gia đình đang rối.
Ba lớp: cái gì nằm ở lớp nào
Bảng dưới đây là cách chia gợi ý. Mỗi nhà có thể điều chỉnh, nhưng nên giữ nguyên tinh thần: càng dễ lấy tiền thì càng nằm ở lớp sâu.
| Lớp | Gồm những gì | Ai biết | Cất ở đâu (ví dụ) |
|---|---|---|---|
| Lớp một: danh sách | Danh sách tài khoản (không mật khẩu), hợp đồng bảo hiểm, giấy tờ nhà, xe, sổ hộ khẩu cũ, bằng cấp, nơi cất từng thứ | Vợ hoặc chồng, một người dự phòng | Sổ tay tài chính gia đình |
| Lớp hai: chìa khoá | Mật khẩu mở điện thoại, mật khẩu thư điện tử, mã mở tủ hồ sơ | Một đến hai người tin cậy nhất | Phong bì niêm phong, ký tên ngang mép, cất ở chỗ riêng |
| Lớp ba: chỉ mình | Mật khẩu ứng dụng ngân hàng, mã PIN thẻ, mã xác thực một lần, câu hỏi bảo mật | Không ai, kể cả người thân | Không ghi ở đâu cả |
| Bản gốc giấy tờ có giá trị | Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hợp đồng vay, giấy tờ xe | Vợ chồng và người dự phòng biết nơi cất | Tủ có khoá, chìa thứ hai gửi người dự phòng |
Lớp ba nghe có vẻ mâu thuẫn: nếu mình gặp chuyện thì ai nhận mã? Câu trả lời là người nhà không cần đăng nhập ngân hàng thay mình. Họ cần mở được điện thoại và hộp thư (lớp hai) để biết khoản nào đến hạn, liên lạc với ai; còn việc rút tiền, chuyển tiền từ tài khoản đứng tên mình nên đi qua tài khoản chung, khoản để sẵn, hoặc hình thức uỷ quyền mà ngân hàng chấp nhận. Mật khẩu ngân hàng, mã PIN và mã xác thực thì không bao giờ được đọc cho ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng.
Một buổi tối kiểm kê: làm theo thứ tự
Việc này nghe lớn, nhưng làm đúng thứ tự thì một buổi tối là xong bản đầu tiên.
- Lấy một tờ giấy, viết tên mọi tài khoản và dịch vụ mà nếu mình vắng một tháng thì nhà sẽ gặp khó: tài khoản nhận lương, tài khoản trả hoá đơn, thư điện tử chính, tài khoản nhận tiền làm thêm.
- Cạnh mỗi tên, ghi việc nó làm và ai đứng tên. Không ghi mật khẩu ở tờ này.
- Liệt kê giấy tờ bản gốc và nơi cất. Đi tới tận chỗ cất để chắc chắn chúng còn ở đó.
- Viết mật khẩu mở điện thoại và hộp thư chính lên một tờ riêng, cho vào phong bì, dán kín, ký tên ngang mép dán. Ghi ngày ở mặt ngoài.
- Chọn chỗ cất phong bì và người được biết chỗ đó. Nói trực tiếp với người đó, không nhắn tin.
- Chép tờ danh sách (không mật khẩu) vào sổ tay tài chính gia đình, ghi thêm "phong bì chìa khoá: hỏi người đã dặn".
Chữ ký ngang mép dán có tác dụng đơn giản: nếu ai đó mở phong bì khi chưa cần, mình sẽ biết. Đó không phải là nghi ngờ người thân, mà là cách giữ cho mọi người khỏi bị nghi ngờ oan về sau.
Ai được biết: quy tắc chọn người
Lớp một nên có ít nhất hai người biết. Thường là vợ hoặc chồng và một người dự phòng, như anh chị em ruột hoặc con đã trưởng thành. Hai người phòng trường hợp vợ chồng cùng gặp chuyện, ví dụ cùng ngồi trên một chiếc xe.
Lớp hai nên ít người nhất có thể. Một người là đủ, hai là tối đa. Người đó cần là người mình tin sẽ dùng chìa khoá đúng việc, và cũng là người có đủ bình tĩnh để không bị kẻ gian dẫn dắt trong lúc rối.
Không chọn theo vai vế, chọn theo sự tin cậy và khả năng. Người lớn tuổi nhất họ không nhất thiết là người phù hợp. Một người em chu đáo, sống gần, quen dùng điện thoại có khi phù hợp hơn.
Nói rõ giới hạn. Ví dụ: "Phong bì này chỉ mở khi anh nằm viện mà không tự làm được. Mở ra thì chỉ dùng để xem các khoản đến hạn và gọi cho những người trong danh bạ, việc tiền bạc thì làm theo trang 3 của sổ, việc lớn hơn thì chờ anh hoặc hỏi chị." Giới hạn được nói ra giúp người giữ chìa khoá yên tâm, vì họ biết mình được làm gì.
Với gia đình có hai bên nội ngoại. Không cần chia đều cho hai bên. Chọn người phù hợp nhất, và nói với cả nhà rằng có người giữ, không cần nói là ai, để tránh hiểu lầm về sau.
Tình huống đi trọn: chị Mai và chiếc điện thoại khoá
Chị Mai 37 tuổi, mẹ đơn thân nuôi con gái lớp năm, bố chị ở cùng và đã yếu. Chị giữ mọi thứ trong điện thoại: lương về một tài khoản, tiền nhà trả qua ứng dụng, tiền học của con nhận thông báo qua thư điện tử. Chị bị sốt cao phải nhập viện mấy ngày, điện thoại hết pin để ở nhà.
Em trai chị lên trông cháu, nhưng không biết khoản nào đến hạn, không mở được điện thoại. Tiền học của con trễ hạn mấy ngày; nhà trường thông cảm. Chị ra viện, ngồi một buổi tối làm đúng ba lớp: danh sách vào sổ, phong bì niêm phong đưa em trai cất, và nói với em: "Chỉ mở khi chị không tự làm được."
Một năm sau chị đổi điện thoại và quên cập nhật phong bì. Lần chị nằm viện tiếp theo, em trai mở phong bì nhưng mật khẩu đã cũ. Lần này chị đặt lịch nhắc mình cứ mỗi lần đổi điện thoại hay đổi mật khẩu thì viết lại phong bì ngay hôm đó. Chuyện không hoàn hảo, nhưng mỗi lần có chuyện thì nhà ít rối hơn lần trước.
Điều đáng giữ từ câu chuyện này: hệ thống ba lớp chỉ có ích nếu được cập nhật cùng lúc với thay đổi, không phải theo lịch rảnh. Lần cập nhật dễ quên nhất là khi đổi điện thoại, đổi số, hoặc ngân hàng bắt đổi mật khẩu.
Thư điện tử chính: chìa khoá nằm sau mọi chìa khoá
Có một tài khoản mà người trụ cột hay quên đưa vào danh sách, dù nó quan trọng bậc nhất: hộp thư điện tử chính. Thông báo học phí của con, hoá đơn điện nước, sao kê ngân hàng, thư của bên bảo hiểm, đường đặt lại mật khẩu cho phần lớn dịch vụ khác đều đi qua đó. Người nhà không vào được hộp thư thì nhiều khi không biết khoản nào đang đến hạn.
Vì vậy, trong lớp một nên ghi rõ: hộp thư nào là hộp thư chính, những loại thư quan trọng nào đổ về đó, và nên tìm theo từ khoá gì. Trong lớp hai, mật khẩu hộp thư nằm cùng phong bì với mật khẩu điện thoại.
Một cách làm nhẹ hơn mà nhiều nhà chọn: cài để thông báo học phí, hoá đơn định kỳ gửi về cả hộp thư của vợ hoặc chồng. Khi đó người ở nhà nhận được thông tin cần thiết mà không cần mở hộp thư của mình. Việc này làm được ngay hôm nay, không cần giấy tờ gì.
Câu hỏi tự kiểm: "Nếu ngày mai mình không mở được điện thoại, có ai trong nhà biết học phí kỳ tới của con hạn ngày nào không?" Nếu chưa ai biết, đó là dòng đầu tiên cần sửa, trước cả phong bì mật khẩu.
Cạm bẫy lừa đảo nhắm vào gia đình đang rối
Khi trụ cột nằm viện, người nhà là mục tiêu dễ bị lừa: đang lo, đang mệt, đang cầm phong bì mật khẩu. Dặn trước những điều sau:
- Không đọc mã xác thực cho bất kỳ ai qua điện thoại, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng, bệnh viện hay công an.
- Không chuyển tiền theo cuộc gọi báo "người nhà đang cấp cứu cần đóng tiền gấp" khi chưa tự gọi lại cho người nhà hoặc khoa điều trị để kiểm tra.
- Không bấm đường dẫn trong tin nhắn đòi "cập nhật thông tin tài khoản" hay "nhận tiền bảo hiểm".
- Không để người ngoài dùng giấy tờ tuỳ thân của người bệnh để làm thủ tục gì, kể cả khi họ hứa "lo giúp cho nhanh".
- Nếu đã lỡ đọc mã hoặc chuyển tiền, gọi ngay cho ngân hàng qua số in trên thẻ để khoá tài khoản, giữ lại mọi tin nhắn, và trình báo công an; khi bị đe doạ, gọi 113.
Câu tự kiểm đơn giản cho người nhà: "Ai đang giục mình phải làm ngay trong vài phút?" Người thật cần giúp hiếm khi bắt mình làm việc tiền bạc trong vài phút. Sự gấp gáp chính là dấu hiệu cần dừng lại.
Nhịp xem lại và điều không cần lo quá
Có bốn dịp phải xem lại ngay, không chờ: đổi điện thoại hoặc số điện thoại, đổi mật khẩu chính, mở hoặc đóng một tài khoản, và khi người giữ chìa khoá chuyển đi xa hoặc quan hệ thay đổi. Ngoài ra, mỗi năm một lần mở danh sách lớp một, đối chiếu với thực tế.
Khi viết lại phong bì, huỷ phong bì cũ bằng cách xé nhỏ trước mặt người giữ, để không ai thắc mắc phong bì nào mới là bản đúng.
Điều không cần lo quá: không cần ghi mọi mật khẩu của mọi dịch vụ giải trí, mạng xã hội. Lớp hai chỉ cần những gì giữ cho dòng tiền của nhà chạy được trong một tháng mình vắng. Những tài khoản khác, nếu mất quyền truy cập, vẫn lấy lại được khi mình khoẻ.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn: nếu bạn muốn người nhà làm giao dịch thay mình với ngân hàng, đưa mật khẩu ngân hàng không phải là cách đúng; dùng mật khẩu, mã PIN của người khác để giao dịch thường trái điều khoản của ngân hàng và gây rắc rối khi có tranh chấp. Hãy hỏi ngân hàng về các hình thức họ chấp nhận, và hỏi phòng công chứng hoặc luật sư về hình thức uỷ quyền phù hợp theo quy định hiện hành. Phong bì chìa khoá chỉ là cứu cánh cho những ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho vợ hoặc chồng biết mật khẩu ngân hàng của mình không?
Không nên dựa vào cách đó, vì dùng mật khẩu, mã PIN của người khác thường trái điều khoản ngân hàng. Cách an toàn hơn là có tài khoản chung hoặc một khoản để sẵn người nhà dùng được, và hỏi ngân hàng, phòng công chứng về hình thức uỷ quyền phù hợp.
Mình nằm viện thì người nhà cần mở điện thoại của mình để làm gì?
Chủ yếu để xem thông báo khoản đến hạn, đọc thư của nhà trường, nơi làm việc, và gọi cho những người trong danh bạ. Việc tiền bạc nên đi qua tài khoản chung hoặc khoản để sẵn. Mã xác thực không bao giờ được đọc cho ai qua điện thoại.
Giấy tờ bản gốc nên cất ở nhà hay gửi người thân giữ?
Tuỳ hoàn cảnh, nhưng điều quan trọng là ít nhất hai người biết nơi cất và có chìa khoá. Nhiều nhà cất bản gốc trong tủ có khoá ở nhà, gửi chìa thứ hai cho người dự phòng, và ghi danh sách vào sổ tay tài chính.
Bao lâu nên cập nhật phong bì mật khẩu một lần?
Cập nhật ngay mỗi khi đổi điện thoại, đổi số, đổi mật khẩu chính hay mở, đóng tài khoản. Ngoài ra nên xem lại mỗi năm một lần. Khi viết bản mới, huỷ bản cũ trước mặt người giữ để không ai nhầm.
Người nhà nhận cuộc gọi báo mình cấp cứu cần chuyển tiền gấp thì làm gì?
Dừng lại, tự gọi lại cho người bệnh, người đang ở viện hoặc khoa điều trị để kiểm tra trước khi chuyển bất cứ khoản nào. Không đọc mã xác thực, không bấm đường dẫn lạ. Đã lỡ chuyển thì báo ngân hàng khoá tài khoản và trình báo công an.
Mẹ đơn thân hoặc bố đơn thân nên chọn ai giữ mật khẩu?
Chọn người tin cậy nhất, sống gần, đủ bình tĩnh và quen dùng điện thoại, không nhất thiết theo vai vế. Nói rõ giới hạn: chỉ mở khi mình không tự làm được, chỉ dùng để trả các khoản đã ghi, việc lớn hơn thì chờ hoặc hỏi người thứ hai.