Người đang gửi tiền cho bố mẹ và nuôi con hay gặp đúng lựa chọn này: một chỗ trả nhiều tiền mặt hơn nhưng không đóng bảo hiểm xã hội, một chỗ trả ít hơn nhưng có đóng. Không có câu trả lời đúng cho mọi nhà. Khung cân nhắc: đặt cả hai lựa chọn lên cùng một bảng, tính phần chênh tiền mặt có đủ để tự giữ phần nền tuổi già, bảo hiểm y tế và các khoản che chắn mà chỗ có đóng mang lại hay không, rồi hỏi xem mình có thật sự giữ được kỷ luật đó trong những năm nặng nhất không.
Bài này không khuyên bên nào và không đưa số liệu thật. Nó đưa ra những câu hỏi tự kiểm để bạn và vợ hoặc chồng tự trả lời bằng số của nhà mình. Một điều cần nói rõ từ đầu: nếu công việc là quan hệ lao động thuộc diện phải đóng bảo hiểm bắt buộc, việc đóng là nghĩa vụ theo quy định, không phải món để thoả thuận bỏ đi; khi chưa rõ, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý lao động.
Hai lựa chọn thật ra khác nhau ở những gì
Nhìn qua, hai lời mời chỉ khác nhau ở con số trên hợp đồng. Thật ra chúng khác nhau ở ba lớp. Lớp thứ nhất là tiền mặt mỗi tháng, thứ ai cũng thấy. Lớp thứ hai là phần nền tuổi già: chỗ có đóng góp thêm vào quá trình bảo hiểm của bạn mỗi tháng, chỗ không đóng thì không. Lớp thứ ba là những che chắn đi kèm với việc đóng bắt buộc, như bảo hiểm y tế và các chế độ khi ốm đau, tai nạn, thai sản; chi tiết từng chế độ tra văn bản hiện hành.
Người đứng giữa thường chỉ nhìn lớp thứ nhất, vì tháng nào cũng có khoản phải gửi về quê, khoản học của con. Phần chênh tiền mặt trông như lời giải cho tháng chật. Nhưng lớp thứ hai và thứ ba là những thứ bạn sẽ phải tự mua lại, tự để dành, hoặc chấp nhận không có.
Còn một lớp nữa ít ai tính: độ dài quá trình đóng của chính mình. Với người đã đóng nhiều năm, vài năm đứt quãng có thể ảnh hưởng khác với người mới bắt đầu đi làm. Muốn biết lựa chọn này chạm tới mình thế nào, tra quá trình đóng hiện tại và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về đúng trường hợp của mình trước khi ký.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "chỗ nào trả nhiều hơn", mà là "sau khi tự lo lại lớp hai và lớp ba, chỗ nào còn nhiều hơn, và mình có chắc sẽ tự lo lại không".
Đặt hai lựa chọn lên cùng một bảng
Điền số nhà bạn theo đơn vị. Dòng ví dụ là tình huống giả định, không phải mức thật của nghề nào.
| Tiêu chí | Việc A: lương cao, không đóng | Việc B: lương thấp hơn, có đóng | Nhà mình |
|---|---|---|---|
| Tiền mặt về tay mỗi tháng | 14 đơn vị | 11 đơn vị | |
| Phần nền tuổi già | tự lo: đóng tự nguyện nếu đủ điều kiện, cộng để dành | được đóng theo quy định | |
| Bảo hiểm y tế của mình | tự lo | có qua nơi làm việc | |
| Che chắn khi ốm đau, tai nạn | tự lo bằng quỹ dự phòng | có theo chế độ, tra văn bản hiện hành | |
| Tự lo lại lớp hai và ba tốn khoảng | 2 đến 3 đơn vị nếu làm đủ | không | |
| Còn lại để chi cho nhà | khoảng 11 đến 12 đơn vị, nếu giữ được kỷ luật | 11 đơn vị | |
| Độ ổn định của việc | hỏi rõ hợp đồng, thời hạn | hỏi rõ hợp đồng, thời hạn |
Trong ví dụ giả định này, sau khi tự lo lại, phần chênh còn rất mỏng. Ở nhà khác, phần chênh có thể lớn hơn nhiều, hoặc âm. Bảng không chọn hộ bạn; nó chỉ ép hai lựa chọn nói cùng một thứ tiếng.
Câu hỏi tự kiểm trước khi chọn
Trả lời bằng giấy, tốt nhất cùng vợ hoặc chồng:
- Phần chênh tiền mặt, sau khi tự đóng phần nền và giữ bảo hiểm y tế cho mình, còn lại bao nhiêu đơn vị?
- Trong năm qua, có tháng nào mình đã định để dành mà không giữ được không? Bao nhiêu tháng?
- Nếu ốm hai tháng không đi làm được, ở việc A nhà sống bằng gì, ở việc B thì sao?
- Quá trình đóng bảo hiểm của mình hiện dài bao lâu? Đứt thêm vài năm ảnh hưởng thế nào? (hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội)
- Việc A có thật là quan hệ không thuộc diện đóng bắt buộc, hay là bên tuyển dụng đang né nghĩa vụ?
- Việc nào giữ được lâu hơn, ổn định hơn, ít rủi ro bị cắt ngang hơn?
- Nếu chọn A, mình có kế hoạch cụ thể để quay về có đóng sau một thời gian không, hay chỉ là "tính sau"?
- Vợ hoặc chồng có cùng biết và đồng ý với cái giá của mỗi lựa chọn không?
Không có câu trả lời nào sai. Nhưng nếu câu thứ hai cho thấy bạn hay không giữ được khoản để dành, thì phần chênh của việc A rất dễ tan vào chi tiêu hằng tháng, và lớp hai, lớp ba sẽ không bao giờ được tự lo lại.
Nếu chọn việc lương cao không đóng: giữ cho mình không bị hở
Kiểm tính hợp pháp trước tiên. Nếu là quan hệ lao động thuộc diện đóng bắt buộc mà bên tuyển dụng đề nghị "cộng tiền bảo hiểm vào lương, không đóng", đó có thể là thoả thuận trái quy định và rủi ro thuộc về chính bạn khi có chuyện. Tra văn bản hiện hành, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc cơ quan quản lý lao động.
Tách phần chênh ngay ngày nhận lương. Một phần cho phần nền tuổi già, một phần cho bảo hiểm y tế, một phần cho quỹ dự phòng thay cho chế độ ốm đau. Ví dụ giả định: chênh ba đơn vị thì tách ra khoảng hai đơn vị trước khi tiêu bất cứ thứ gì.
Hỏi về tham gia tự nguyện. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội xem trường hợp của mình có tham gia tự nguyện được không, mức và cách đóng theo quy định hiện hành.
Đặt mốc xem lại. Ví dụ sau một năm, hoặc khi con qua cấp học tốn kém, xem lại có nên chuyển về việc có đóng không. Không có mốc thì "tạm thời" dễ thành mười năm.
Nếu chọn việc lương thấp hơn có đóng: bù tháng chật thế nào
Biết rõ phần mình đang "để dành bắt buộc". Phần đóng bảo hiểm là một khoản cho tuổi già và che chắn của bạn, chỉ là không nằm trong tay. Nhớ điều đó giúp bớt cảm giác thiệt mỗi lần nhìn bạn bè lương cao hơn.
Sắp lại dòng tiền theo mức mới. Xem các khoản gửi cha mẹ, học của con, khoản nào giữ, khoản nào co giãn được. Lùi khoản mong muốn trước, không lùi tiền thuốc của cha mẹ hay học chính của con.
Bàn lại phần chia với anh chị em nếu cần. "Em đổi sang chỗ có đóng bảo hiểm cho tuổi già của em, thu nhập giảm một chút. Mình xem lại phần góp cho bố mẹ được không?"
Kiểm chỗ làm có đóng thật không. Sau vài tháng, tra quá trình đóng qua kênh chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội để chắc lời hứa trên hợp đồng đã thành sự thật.
Tình huống đi trọn: anh Sơn và hai lời mời
Anh Sơn bốn mươi tuổi, thợ hàn, vợ bán hàng online, hai con đang học tiểu học và cấp hai, bố anh ở quê bị bệnh phổi cần thuốc đều. Một xưởng mời anh với mức tiền mặt cao hơn rõ rệt nhưng nói thẳng "không đóng bảo hiểm, cộng hết vào lương". Một công ty khác trả ít hơn nhưng có hợp đồng và đóng bảo hiểm.
Anh định nhận ngay chỗ thứ nhất vì tiền thuốc của bố. Vợ anh đề nghị làm bảng. Hai vợ chồng ghi ra: nếu nhận chỗ thứ nhất thì phải tự đóng tự nguyện, tự giữ thẻ bảo hiểm y tế, tự để quỹ cho lúc ốm hay tai nạn, mà nghề hàn lại hay có rủi ro. Sau khi trừ hết, phần chênh còn lại không nhiều, và năm ngoái nhà đã ba lần không giữ được khoản để dành định trước. Anh hỏi thêm cơ quan bảo hiểm xã hội và được nói rõ rằng quan hệ như của xưởng thứ nhất thuộc diện phải đóng.
Anh nhận chỗ có đóng, rồi nói với hai em: "Anh chuyển chỗ có bảo hiểm, thu nhập ít đi. Phần thuốc của bố, mình chia lại cho đều hơn nhé." Một em đồng ý ngay, một em còn chần chừ. Mấy tháng đầu nhà khá chật, vợ anh phải nhận thêm hàng. Anh vẫn tiếc phần tiền mặt. Nhưng đến khi bị bỏng tay phải nghỉ hai tuần, anh có chế độ theo quy định, và lần đầu tiên thấy rõ thứ mình đã chọn.
Bẫy thường gặp và khi nào hỏi người có chuyên môn
Những điều hay làm người đang cần tiền chọn sai mà không biết:
- So hai con số lương mà không so phần đi kèm. Luôn đặt cả ba lớp lên bảng.
- Tin lời "cộng bảo hiểm vào lương là có lợi cho em". Có lợi cho ai khi bạn ốm, tai nạn hay về già? Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi đồng ý.
- Tính phần chênh như tiền được tiêu. Nếu không tách ngay ngày nhận, phần chênh sẽ tan vào tháng chật.
- "Tạm thời" không có mốc. Ghi rõ ngày xem lại.
- Nhận việc qua người môi giới lạ hứa lương cao bất thường. Kiểm kỹ nơi tuyển dụng, không nộp tiền giữ chỗ, không giao giấy tờ gốc. Bị ép buộc hay đe doạ thì báo công an qua số 113.
- Khi nào cần chuyên môn: chưa rõ việc của mình có thuộc diện đóng bắt buộc không, hoặc chỗ làm hứa đóng mà không đóng, thì hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý lao động, hoặc trợ giúp pháp lý.
Điều không cần lo quá: chọn bên nào cũng không phải quyết định cả đời. Điều quan trọng là chọn khi đã nhìn đủ ba lớp, và có kế hoạch giữ phần nền tuổi già của mình dù đi đường nào.
Câu hỏi thường gặp
Lương cao không đóng bảo hiểm xã hội hay lương thấp có đóng thì nên chọn bên nào?
Không có đáp án chung. Đặt cả hai lên một bảng gồm tiền mặt, phần nền tuổi già, bảo hiểm y tế và che chắn khi ốm đau, tai nạn. Tính phần chênh sau khi tự lo lại những thứ đó, rồi tự hỏi mình có thật sự giữ được kỷ luật tách tiền trong những năm nặng nhất không.
Công ty đề nghị cộng tiền bảo hiểm vào lương, không đóng, có được không?
Nếu là quan hệ lao động thuộc diện đóng bảo hiểm bắt buộc, việc đóng là nghĩa vụ theo quy định chứ không phải món để thoả thuận bỏ đi. Khi chưa rõ trường hợp của mình, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan quản lý lao động trước khi đồng ý.
Làm việc không có bảo hiểm thì tự lo tuổi già thế nào?
Tách phần chênh ngay ngày nhận tiền cho ba việc: phần nền tuổi già, bảo hiểm y tế của mình, và quỹ dự phòng thay cho chế độ ốm đau. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về tham gia tự nguyện nếu trường hợp của mình đủ điều kiện, và đặt mốc xem lại lựa chọn.
Đang cần tiền lo thuốc cho bố mẹ thì có nên ưu tiên lương cao trước mắt không?
Nhu cầu trước mắt là thật, nhưng hãy tính xem sau khi tự lo lại phần nền và bảo hiểm cho mình thì phần chênh còn bao nhiêu. Song song, bàn lại phần chia với anh chị em và xem lại các khoản mong muốn, để không phải đổi tuổi già của mình lấy tiền thuốc hôm nay.
Chuyển sang việc có đóng bảo hiểm mà thu nhập giảm thì xoay thế nào?
Sắp lại dòng tiền: giữ tiền thuốc của cha mẹ và học chính của con, lùi các khoản mong muốn trước, bàn lại phần góp với anh chị em nếu cần. Sau vài tháng, tra quá trình đóng để chắc chỗ làm mới đã đóng thật như hợp đồng.