Khi người con đang gánh chính cho cha mẹ già lại ngã bệnh, việc cần làm trước tiên là tách hai phần đang dồn trên vai mình: phần tiền (khoản sinh hoạt, thuốc men, khám định kỳ của cha mẹ) và phần sức (đưa đi khám, mua thuốc, thăm nom, xử lý việc gấp). Hai phần này thường nên giao cho hai người khác nhau, và phần sức thường cần người ở gần hơn là người có tiền hơn.
Bài này dành cho người đang đứng giữa: vừa là chỗ dựa của cha mẹ, vừa nuôi con nhỏ, và giờ chính mình cần được dựa. Bài đi qua cách tách hai phần, một bảng chuyển giao, câu nói mẫu với anh chị em và với cha mẹ, hoàn cảnh riêng của con một, và việc chuẩn bị từ lúc còn khoẻ. Ví dụ tiền đều là "đơn vị" giả định. Bài không bàn chuyện chăm sóc y tế; mọi việc điều trị của cha mẹ là của bác sĩ.
Bảng chuyển giao: phần nào sang ai
Liệt kê mọi việc mình đang làm cho cha mẹ, chia hai cột tiền và sức, rồi điền người nhận. Dòng ví dụ là giả định.
| Việc | Loại | Mình đang làm (ví dụ) | Giao cho ai trong lúc mình ốm | Cần chuẩn bị gì |
|---|---|---|---|---|
| Gửi tiền sinh hoạt hằng tháng | Tiền | 3 đơn vị | Anh trai gánh 2, mình giữ 1 từ quỹ | Báo bố mẹ ai gửi |
| Thuốc định kỳ của mẹ | Tiền và sức | 1 đơn vị, tự mua gửi về | Em gái ở gần mua, mình chuyển tiền | Đơn thuốc, nơi mua quen |
| Đưa bố đi khám định kỳ | Sức | Mỗi tháng một lần | Cháu lớn chở đi | Lịch khám, thẻ bảo hiểm y tế của bố |
| Nghe điện thoại khi bố mẹ có việc gấp | Sức | Mình là số gọi đầu tiên | Em gái | Đổi số gọi đầu tiên trong máy bố mẹ |
| Trả tiền điện nước nhà bố mẹ | Tiền | Mình trả qua ứng dụng | Vợ hoặc chồng mình trả hộ | Ghi vào sổ tay tài chính |
Dòng "Nghe điện thoại khi bố mẹ có việc gấp" hay bị quên nhất. Nhiều cha mẹ già chỉ quen gọi một số. Khi mình đang nằm viện mà điện thoại vẫn đổ chuông từ quê, mình vừa không làm được gì, vừa lo thêm. Đổi số gọi đầu tiên sang người khác, và nói rõ với cha mẹ, là việc nhỏ mà đỡ rất nhiều.
Nói với anh chị em: nêu việc cụ thể, có thời hạn
Anh chị em thường sẵn lòng giúp hơn mình nghĩ, nhưng ít ai biết bắt đầu từ đâu khi nghe một câu chung chung như "em ốm, anh chị lo cho bố mẹ giúp em". Hãy nêu việc cụ thể, mức cụ thể, thời hạn cụ thể, và mở đường cho câu trả lời "không".
Câu mẫu: "Em phải điều trị khoảng ba tháng. Phần gửi bố mẹ em đang gánh 3 đơn vị, giờ em chỉ giữ được 1. Anh xem gánh giúp 2 trong ba tháng được không? Còn đưa bố đi khám, em nhờ cháu Minh chở, anh nhắc cháu giúp em. Nếu anh không gánh được phần tiền thì nói em, em tính đường khác."
Câu này có đủ bốn thứ: lý do, con số, thời hạn, và lối ra. Người nghe biết chính xác mình được nhờ gì, trong bao lâu, và không bị đặt vào thế phải nhận.
Nếu nhà có nhiều anh chị em mà xưa nay phần lớn dồn lên mình, đây không phải lúc để kể công hay trách. Chỉ cần nói tình hình và đề nghị. Chuyện chia phần lâu dài có thể bàn lại khi mình khoẻ, lúc ai cũng bình tĩnh hơn.
Nếu anh chị em từ chối hoặc chỉ góp ít hơn mong đợi, hãy ghi nhận phần họ góp được, rồi tính phần còn lại từ quỹ dự phòng hoặc giảm tạm thời các khoản sinh hoạt không phải thuốc men. Không vay để giữ nguyên mức gửi cha mẹ.
Nói với cha mẹ: giữ thể diện và giữ nhịp
Cha mẹ già nghe tin con ốm thường lo hai chuyện: lo cho con, và lo mình thành gánh nặng. Câu nói nên trả lời được cả hai. Ví dụ: "Con phải chữa bệnh một thời gian, bác sĩ đang lo cho con. Mấy tháng này anh Hai gửi tiền cho bố mẹ thay con, em Út mua thuốc cho mẹ. Bố mẹ cứ sống như bình thường, đó là giúp con nhiều nhất."
Câu cuối quan trọng: cho cha mẹ một việc để làm là giữ sức khoẻ của chính họ, thay vì để họ thấy mình bất lực. Nhiều cha mẹ, nếu có để dành, sẽ đề nghị đưa tiền lại cho con. Nhận hay không là quyết định của nhà mình; nếu nhận, hãy nhận một cách tự nhiên và ghi lại, không cần thấy có lỗi.
Tránh hai cực: giấu hoàn toàn rồi để cha mẹ biết qua người khác, hoặc kể hết mọi chi tiết đáng sợ. Nói sự thật vừa đủ, có người cụ thể lo từng việc, có mốc báo tin tiếp.
Nếu cha mẹ đang sống cùng mình, phần sức càng cần giao rõ hơn, vì mình ở nhà mà không làm được gì dễ khiến cả hai bên khó chịu. Một lịch đơn giản dán trong bếp ghi ai đưa bố đi khám, ai nấu bữa trưa cho mẹ trong tuần giúp cha mẹ yên tâm và mình bớt áy náy.
Tình huống đi trọn: chị Lan, con một
Chị Lan 40 tuổi là con một, bố mẹ ở quê cách vài giờ đi xe, mẹ có bệnh mạn tính, bố còn khoẻ. Chị nuôi một con đang học cấp hai cùng chồng. Mọi khoản và mọi việc cho bố mẹ đều do chị lo. Chị phải phẫu thuật và nghỉ dưỡng hai tháng.
Không có anh chị em để chia, chị kẻ bảng chuyển giao với chồng. Phần tiền: chồng chị chuyển khoản gửi bố mẹ từ quỹ dự phòng của nhà, giảm phần sinh hoạt từ 3 xuống 2 đơn vị, giữ nguyên tiền thuốc. Phần sức: chị nhờ một người em họ ở cùng xã ghé nhà bố mẹ mỗi tuần, đưa mẹ đi khám định kỳ; chị trả em họ một khoản nhỏ cho tiền xăng và thời gian, nói rõ từ đầu để em không ngại.
Kết quả không trọn vẹn: một lần mẹ chị trở mệt giữa tuần, em họ đi vắng, bố chị phải tự gọi xe đưa mẹ đi. Bố chị hơi giận vì không ai báo trước là em họ đi vắng. Sau đó chị đặt thêm một người dự phòng là bác hàng xóm thân thiết. Hai tháng qua đi, mẹ chị vẫn được khám đều, chị nói lần đầu tiên chị thấy mình không phải gánh một mình.
Với người là con một, phần sức thường phải nhờ người ngoài nhà ruột: họ hàng, hàng xóm, đôi khi là người chăm có trả công. Trả công rõ ràng giúp mối quan hệ bền hơn là nhờ không công rồi ngại nhờ tiếp.
Khi khoẻ lại: nhận lại phần nào, giữ lại thay đổi nào
Sau một đợt ốm, nhiều người trụ cột vội nhận lại toàn bộ phần cũ cho cha mẹ, vì thấy có lỗi với anh chị em, với người em họ đã chạy đi chạy lại. Nhưng đợt ốm cũng là lúc lộ ra một cách chia khác, có khi hợp lý hơn cách cũ.
Hãy ngồi lại xem: trong mấy tháng vừa qua, việc nào người khác làm tốt hơn mình, hoặc làm tiện hơn mình vì ở gần hơn? Ví dụ người em ở gần đưa mẹ đi khám thuận hơn mình đi xe vài giờ. Việc đó có thể giữ nguyên với người em, mình chuyển sang góp phần tiền tương ứng.
Câu mẫu với anh chị em khi khoẻ lại: "Mấy tháng em ốm, cách chia vừa rồi chạy được. Em muốn nhận lại phần tiền như cũ, còn việc đưa mẹ đi khám thì nếu Út vẫn tiện, em nhờ Út làm tiếp, em gửi thêm tiền xăng. Mọi người thấy sao?"
Đợt ốm cũng là dịp nhìn lại sức mình. Nếu trước đây mình gánh cả phần tiền lẫn phần sức cho cha mẹ, trong khi vẫn nuôi con và làm việc toàn thời gian, thì có thể chính sự quá tải đó góp phần làm mình ngã. Giữ lại một phần chia sẻ là cách để gánh được lâu, không phải là bỏ bớt trách nhiệm.
Chuẩn bị từ lúc còn khoẻ
Bạn không cần chờ ngã bệnh mới sắp xếp. Một vài việc làm sẵn giúp lúc có chuyện chỉ cần bấm nút chuyển giao:
- Có ít nhất một người dự phòng cho phần sức, sống gần cha mẹ, đã đồng ý và biết lịch khám, nơi mua thuốc.
- Ghi vào sổ tay tài chính gia đình một trang riêng cho cha mẹ: khoản gửi, ngày gửi, thuốc định kỳ, thẻ bảo hiểm y tế của cha mẹ để ở đâu, số liên lạc của người dự phòng.
- Trong quỹ dự phòng của nhà, tách ra một phần cho cha mẹ, đủ vài tháng tiền thuốc và sinh hoạt tối thiểu. Mức bao nhiêu tuỳ nhà.
- Lưu sẵn trong điện thoại của cha mẹ số của người dự phòng, xếp ngay sau số của mình.
- Nếu có anh chị em, bàn trước một lần: "Nếu em có chuyện, ai gánh phần nào." Bàn lúc không ai ốm dễ hơn nhiều so với bàn trong bệnh viện.
Câu hỏi tự kiểm: "Nếu tuần sau mình phải nằm viện một tháng, ai sẽ đưa mẹ đi khám lần tới, và tiền thuốc của mẹ tháng sau từ đâu ra?" Trả lời được cả hai vế bằng tên người cụ thể là phần chuẩn bị đã đủ dùng.
Bẫy thường gặp và khi nào cần người có chuyên môn
Bẫy thứ nhất là để cha mẹ gánh ngược lại quá sức: cha mẹ già lên chăm con ốm, chăm cháu, rồi chính cha mẹ kiệt sức hoặc trở bệnh. Nhận sự giúp đỡ của cha mẹ là quý, nhưng nên giới hạn và có người thay ca.
Bẫy thứ hai là giữ nguyên mọi khoản gửi cha mẹ bằng cách vay. Giảm tạm thời có báo trước an toàn hơn nhiều. Nếu có ai mời vay nhanh qua ứng dụng lạ hay người cho vay ngoài, hãy từ chối; bị đe doạ đòi nợ thì báo công an qua 113.
Bẫy thứ ba là không nói gì với anh chị em vì "không muốn phiền", để rồi họ biết qua người khác và thấy bị gạt ra. Nói sớm, nói cụ thể.
Khi nào cần người có chuyên môn: quyền lợi bảo hiểm y tế của cha mẹ khi khám chữa bệnh, hãy hỏi cơ sở khám chữa bệnh hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội theo quy định hiện hành; việc ai được làm thủ tục thay cha mẹ, hoặc thay mình, với tài khoản hay tài sản, hãy hỏi phòng công chứng hoặc luật sư. Nếu chính mình thấy kiệt sức, lo âu kéo dài trong lúc ốm, hãy nói với bác sĩ điều trị hoặc gặp chuyên gia tâm lý; nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất và báo ngay cho người thân.
Câu hỏi thường gặp
Mình ngã bệnh thì nên giao việc lo cho cha mẹ già cho ai?
Nên tách phần tiền và phần sức. Phần tiền có thể giao cho người có khả năng gánh, như anh chị em hoặc vợ chồng mình trích từ quỹ dự phòng. Phần sức như đưa đi khám, mua thuốc nên giao cho người sống gần cha mẹ và đã đồng ý.
Con một ngã bệnh thì ai lo cho bố mẹ ở quê?
Con một thường phải nhờ người ngoài nhà ruột cho phần sức: họ hàng gần, hàng xóm thân thiết, hoặc người chăm có trả công. Trả công rõ ràng từ đầu giúp mối quan hệ bền hơn. Nên có thêm một người dự phòng cho những lúc người chính đi vắng.
Nhờ anh chị em gánh thêm tiền cho bố mẹ lúc mình ốm thì nói thế nào?
Nêu lý do, con số cụ thể, thời hạn và mở đường cho câu trả lời không. Ví dụ nhờ gánh thêm hai đơn vị trong ba tháng, kèm câu nếu không được thì nói để mình tính đường khác. Tránh kể công hay trách lúc này.
Báo tin mình ốm cho cha mẹ già thế nào để họ không thấy mình là gánh nặng?
Nói sự thật vừa đủ, cho cha mẹ biết cụ thể ai đang lo từng việc của họ trong lúc mình điều trị, hẹn mốc báo tin tiếp, và nhờ cha mẹ giữ sức khoẻ của chính mình. Có việc để làm giúp cha mẹ bớt cảm giác bất lực và bớt tự trách.
Cha mẹ già muốn đưa tiền để dành cho con lúc con ốm thì có nên nhận?
Nhận hay không là quyết định của từng nhà, không có đúng sai. Nếu nhận, hãy nhận tự nhiên, ghi lại và nói rõ với vợ chồng, anh chị em để không ai hiểu lầm. Nên chắc rằng cha mẹ vẫn giữ đủ phần cho thuốc men và sinh hoạt của chính họ.
Cần chuẩn bị gì từ lúc còn khoẻ để cha mẹ không bị bỏ lửng nếu mình ốm?
Có một người dự phòng ở gần đã đồng ý, một trang riêng về cha mẹ trong sổ tay tài chính, một phần quỹ dự phòng dành cho cha mẹ, số người dự phòng lưu trong máy cha mẹ, và một lần bàn trước với anh chị em nếu có.