Khi thu nhập của bạn lúc nhiều lúc ít mà cha mẹ và con lại cần đều đặn, nguyên tắc là tách những khoản người khác đang dựa vào ra khỏi những khoản co giãn được, rồi đặt một ngăn đệm ở giữa: mọi tiền về đổ vào ngăn đệm, mỗi tháng rút ra một mức đều đặn đủ cho các khoản người khác dựa vào. Tháng thu cao không tiêu hết; tháng thu thấp không cắt vào thuốc của cha mẹ hay tiền học của con. Phần co giãn thì đi theo nhịp tiền về.
Bài này dành cho người làm kinh doanh nhỏ, bán hàng, chạy xe, làm theo công trình, hay có lương cứng thấp và phần thưởng lớn, mà lại đang là chỗ dựa của hai thế hệ. Bài đi qua cách phân loại khoản, cách dựng ngăn đệm, thứ tự dùng tháng dư, cách nói với người trong nhà, và những bẫy quen thuộc. Mọi con số là ví dụ giả định.
Hai loại khoản: có người dựa vào và co giãn được
Khoản có người dựa vào. Thuốc đều đặn của cha mẹ, tiền gửi về quê cha mẹ đã quen, học phí chính của con, tiền nhà, chợ cơ bản. Những khoản này không chỉ là chi tiêu, chúng là lời hứa. Một tháng thiếu thuốc hay chậm tiền học là ảnh hưởng thật tới người khác, không chỉ là bớt thoải mái.
Khoản co giãn được. Học thêm ngoài giờ, quà biếu, đi chơi cuối tuần, đồ dùng chưa cần thay, mức mừng hiếu hỉ. Những khoản này có giá trị, nhưng có thể làm nhiều ở tháng thu cao và làm ít ở tháng thu thấp mà không ai bị tổn thương.
Khoản của chính người làm ra tiền. Xăng xe, điện thoại, vốn quay vòng nếu bạn buôn bán. Với người thu nhập không đều, khoản này phải được xếp chung nhóm với khoản có người dựa vào, vì cắt nó là cắt vào nguồn thu của các tháng sau.
Ranh giới không cố định. Học thêm toán lúc con chuẩn bị thi chuyển cấp có thể chuyển từ co giãn sang có người dựa vào. Mỗi đầu năm, ngồi xếp lại một lần.
Bảng phân loại: điền với khoản thật của nhà mình
Cột cuối là việc bạn làm khi tháng đó tiền về nhiều. Dòng đầu điền sẵn theo ví dụ giả định.
| Khoản | Ai dựa vào | Loại | Tháng thu thấp | Tháng thu cao |
|---|---|---|---|---|
| Thuốc huyết áp của mẹ, 1 đơn vị/tháng | mẹ | có người dựa vào | giữ nguyên, rút từ ngăn đệm | mua trước một tháng |
| Học phí chính của con | con | có người dựa vào | giữ nguyên | giữ nguyên |
| Học vẽ cuối tuần | con | co giãn | tạm nghỉ một tháng, nói rõ với con | học lại |
| Gửi về quê | cha mẹ | có người dựa vào | giữ ngày gửi, có thể giảm sau khi báo | gửi đủ, không gửi vượt nhiều |
| Xăng xe, điện thoại đi làm | mình | nguồn thu | giữ nguyên | giữ nguyên |
| Quà biếu, đi chơi | cả nhà | co giãn | hoãn | làm vừa phải |
Cộng các dòng "có người dựa vào" và "nguồn thu" lại, bạn có mức cần rút đều mỗi tháng. Đây là con số quan trọng nhất của bài: ngăn đệm phải đủ để trả mức đó cả trong những tháng tiền về ít nhất.
Ngăn đệm: tiền về đổ vào, mỗi tháng rút ra một mức đều
Người thu nhập đều đặn có một ngày lương, người thu nhập lên xuống thì không. Cách tạo ra "ngày lương" cho mình là dựng một ngăn đệm. Mọi khoản tiền về, dù to dù nhỏ, đều đổ vào ngăn này trước. Mỗi tháng, vào một ngày cố định, bạn rút ra đúng mức đều đặn đã tính ở bảng trên, chuyển sang chi tiêu của nhà. Phần còn lại trong ngăn đệm ở yên đó.
Ngăn đệm cần có bao nhiêu thì đủ là chuyện của từng nhà. Một cách nghĩ: nhìn lại một năm vừa qua, đếm xem có bao nhiêu tháng liên tiếp tiền về ít hơn mức cần rút. Nếu dài nhất là hai tháng, ngăn đệm nên đủ cho ít nhất hai tháng rút. Lúc mới dựng, ngăn đệm gần như trống; vài tháng đầu sẽ chật, và đó là giai đoạn khó nhất.
Ngăn đệm không phải quỹ dự phòng. Quỹ dự phòng dành cho biến cố như cha mẹ nhập viện; ngăn đệm dành cho nhịp lên xuống bình thường của nghề. Để chung hai thứ, tháng thu thấp sẽ ăn dần vào phần dành cho biến cố mà không ai nhận ra, đến khi có biến cố thật thì không còn gì.
Ngăn đệm cũng không phải chỗ để tìm cách sinh thêm tiền. Nó cần ở chỗ rút ra được ngay, rõ ràng, tách khỏi tài khoản tiêu hằng ngày. Ai mời bạn đặt tiền đệm vào một sản phẩm kèm lời hứa lợi ích, hãy hỏi tư vấn độc lập và đọc kỹ điều kiện rút trước khi nghĩ thêm.
Tháng tiền về nhiều: dùng phần dư theo thứ tự
Tháng thu cao là tháng dễ tiêu sai nhất, vì cảm giác dư làm mọi khoản đều có vẻ hợp lý. Đi theo thứ tự này trước khi cho phép mình thoải mái:
- Rút mức đều đặn của tháng như mọi tháng, không rút thêm.
- Nếu ngăn đệm chưa đủ số tháng mình đặt ra, phần dư vào ngăn đệm trước.
- Nếu quỹ dự phòng từng bị rút, bù lại phần đã rút.
- Để riêng cho các khoản lớn sắp tới trong năm: Tết, nhập học, việc họ đã biết ngày.
- Mua trước những thứ có người dựa vào mà mua trước được: thuốc thêm một tháng cho cha mẹ, đồ dùng học kỳ sau cho con.
- Phần còn lại mới là phần co giãn: một bữa ăn ngoài cả nhà, một khoá học thêm cho con, một món đồ đã hoãn lâu.
Đừng bỏ hẳn bước cuối. Người thu nhập lên xuống mà tháng dư nào cũng nhét hết vào ngăn đệm sẽ mệt rất nhanh, và cả nhà cũng thấy mình chỉ chịu phần khổ mà không bao giờ được phần dễ thở. Một phần nhỏ dành cho niềm vui ở tháng dư giúp cả nhà chịu được tháng thiếu.
Nói với cha mẹ và con khi nghề mình lên xuống
Cha mẹ già thường không hình dung được thu nhập không đều. Họ thấy con làm ăn tháng này khá, tháng sau xin thêm cho việc họ cũng thấy bình thường. Cách giữ ranh giới mà không làm cha mẹ buồn là nói về sự đều đặn, không nói về sự thiếu: "Bố ơi, việc con lúc nhiều lúc ít, nên con để riêng tiền của bố mẹ ra, tháng nào cũng gửi đúng chừng đó, đúng ngày đó. Có việc gì gấp thì bố báo con, con lo riêng, nhưng khoản hằng tháng thì con giữ đều cho chắc."
Với con, nhất là con đã lớn, nói thật về nhịp của nghề là một bài học hữu ích. Không cần kể số, chỉ cần nói cơ chế: "Việc của bố có tháng nhiều tháng ít. Học ở trường thì bố luôn lo đủ. Học vẽ thì tháng nào nhiều việc mình học, tháng nào ít việc mình nghỉ, rồi học lại." Trẻ chịu được sự tạm dừng khi hiểu vì sao và biết chắc nó không kéo dài mãi.
Với vợ hoặc chồng, việc quan trọng nhất là cùng biết mức cần rút đều và tình trạng ngăn đệm. Người đi làm có lương đều trong nhà thường lo hơn khi không biết, và hay hiểu tháng thu thấp của bạn thành sự lơ là.
Anh Tùng, ba anh em và một năm làm theo công trình
Anh Tùng 41 tuổi, nhận thầu sửa chữa nhỏ, thu nhập theo công trình: có tháng gấp đôi mức cần, có tháng gần như không có gì. Bố anh nằm viện dài ngày vì biến chứng tiểu đường. Ba anh em mỗi người góp một kiểu: anh cả góp tiền đều mỗi tháng, em gái ở gần thì góp công chăm, còn anh Tùng hay góp cục lúc công trình xong.
Tiền góp cục khiến tháng nào công trình chưa xong là phần viện phí của anh bị chậm, anh cả phải ứng trước, rồi hai anh em khó chịu với nhau. Anh Tùng dựng ngăn đệm, tính mức cần rút đều gồm phần góp cho bố, tiền học hai con, chợ, và xăng xe đi công trình. Ba tháng đầu ngăn đệm gần như trống, anh vẫn phải xin anh cả ứng một lần.
Anh nhắn anh cả: "Từ tháng sau em góp đều ngày năm hằng tháng, không đợi xong công trình nữa. Tháng nào em được nhiều thì em để dành, không góp cục nữa cho anh khỏi phải ứng." Đến tháng thứ năm, ngăn đệm đủ cho khoảng hai tháng rút. Năm đó vẫn có một tháng hai công trình liền bị chậm thanh toán, ngăn đệm cạn sát đáy, nhưng phần cho bố không bị chậm lần nào nữa. Chuyện ai góp nhiều ai góp ít thì ba anh em vẫn chưa nói hết được.
Bẫy quen thuộc của người thu nhập lên xuống
Lấy tháng cao làm chuẩn. Nhận lời gửi thêm cho quê, cho con học thêm hai môn, chỉ vì vừa qua hai tháng khá. Mức cam kết phải đặt theo những tháng bình thường, không theo tháng đẹp nhất.
Ứng trước tiền của tháng sau. Nhận tiền đặt cọc của khách cho công việc chưa làm rồi tiêu vào việc nhà. Khi phải làm việc đó, không còn tiền mua vật tư. Tiền chưa phải của mình thì đừng đổ vào ngăn chi tiêu.
Mượn để giữ đều khoản cho cha mẹ. Thương cha mẹ nên đi mượn để gửi đúng hạn. Một lần thì có thể hiểu, thành nếp thì là bắt đầu chuỗi nợ. Báo trước với cha mẹ vẫn tốt hơn.
Quên phần cho tuổi già của mình. Người không có lương cố định thường cũng không có phần đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc. Đây là chuyện của một danh mục khác, nhưng nên ghi chú để tự hỏi: hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội và tra văn bản hiện hành về các lựa chọn cho người không có hợp đồng lao động.
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập lên xuống thì mỗi tháng nên đưa vợ hoặc chồng bao nhiêu tiền chợ?
Nên đưa một mức cố định tính từ các khoản có người dựa vào, không phụ thuộc tháng đó bạn kiếm được bao nhiêu. Mức cố định giúp người đi chợ chủ động, còn nhịp lên xuống thì để ngăn đệm gánh thay.
Ngăn đệm cho người thu nhập không đều nên đủ bao nhiêu tháng?
Không có con số chung. Một cách tính là nhìn lại năm qua, đếm chuỗi tháng thu thấp dài nhất, rồi để ngăn đệm đủ cho ít nhất từng ấy tháng rút. Lúc mới dựng sẽ chưa đủ, cứ bồi dần qua những tháng dư.
Có nên gửi cha mẹ nhiều hơn vào những tháng thu nhập cao?
Có thể gửi thêm một ít như một món quà, nhưng đừng để cha mẹ quen mức cao rồi tháng sau phải hụt. Khoản đều đặn nên giữ ở mức bạn giữ được cả trong tháng thấp; phần thêm thì nói rõ là thêm.
Ngăn đệm và quỹ dự phòng khác nhau thế nào?
Ngăn đệm dành cho nhịp lên xuống bình thường của nghề, rút ra đều mỗi tháng. Quỹ dự phòng dành cho biến cố như ốm đau, tai nạn, nhà hỏng. Để riêng hai thứ giúp những tháng thu thấp không âm thầm ăn mất phần dành cho biến cố.
Làm sao để anh chị em hiểu khi mình không góp đều được?
Thay vì góp cục lúc có tiền, hãy dựng ngăn đệm để góp một khoản nhỏ hơn nhưng đều đặn đúng ngày. Báo trước với anh chị em về cách góp mới. Đều đặn dù ít thường được tin hơn một khoản lớn không biết lúc nào đến.