Hỏi người đang lo cho cha mẹ và nuôi con rằng về già họ sống bằng gì, câu trả lời hay gặp nhất là một cái nhún vai. Khung trả lời của bài này: tuổi già thường dựa vào năm nguồn, và việc đầu tiên không phải là tăng nguồn nào, mà là biết nguồn nào của mình đang mỏng nhất. Năm nguồn đó là phần nền bảo hiểm xã hội, khoản để dành riêng, sức làm việc còn lại, chỗ ở ổn định, và sự giúp đỡ của con cháu. Một kế hoạch bền dựa trên ba nguồn đầu; nguồn cuối cùng là phần thêm, không phải trụ chính.
Bài này là một bản tự kiểm, làm trong một buổi tối với một cuốn sổ. Nó không tính mức lương hưu hay số tiền cần có, vì những con số đó phụ thuộc văn bản hiện hành và hoàn cảnh từng nhà. Nó giúp bạn nhìn ra chỗ hở lớn nhất trong tuổi già của mình, để năm nay làm đúng một hai việc cần làm nhất.
Năm nguồn tuổi già thường dựa vào
Phần nền bảo hiểm xã hội. Với người đóng bắt buộc qua nơi làm việc hoặc đóng tự nguyện, đây là khoản đều đặn có quy định chung. Mỗi người ở một chỗ khác nhau trên quá trình đó; muốn biết mình đang ở đâu, tra quá trình đóng và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội theo văn bản hiện hành.
Khoản để dành riêng. Phần bổ sung cho những chi phí phần nền không che hết: thuốc ngoài danh mục, sửa nhà, giúp con cháu dịp lớn. Không cần lớn, cần có tên và được giữ đều.
Sức làm việc còn lại. Nhiều người vẫn làm một việc nhẹ trong những năm đầu tuổi già. Đây là nguồn có thật nhưng không chắc, vì nó phụ thuộc sức khoẻ. Không nên tính như nguồn chính cho cả tuổi già.
Chỗ ở ổn định. Không phải trả tiền thuê lúc già giảm rất nhiều áp lực chi tiêu. Nếu chưa có chỗ ở ổn định, đó là một khoản cần tính vào nhu cầu tuổi già, không phải bỏ qua.
Con cháu và người thân. Sự giúp đỡ của con là điều tốt nếu có, nhưng không ai biết con mình hai mươi năm nữa ở hoàn cảnh nào. Tính nguồn này như phần thêm, để nếu con phải gánh thì gánh nhẹ.
Bảng tự kiểm: mình đang có gì ở từng nguồn
Mỗi nguồn trả lời ba câu: đang có gì, chắc chắn tới đâu, năm nay làm được việc gì. Dòng đầu điền sẵn một tình huống giả định để bạn hình dung.
| Nguồn | Đang có gì | Độ chắc | Việc làm năm nay |
|---|---|---|---|
| Bảo hiểm xã hội | đóng bắt buộc nhiều năm, có hai năm đứt khi đổi việc | vừa | tra quá trình đóng, hỏi cách đóng tiếp cho đều |
| Khoản để dành riêng | chưa có | thấp | bắt đầu mức sàn 0,5 đơn vị mỗi tháng |
| Sức làm việc còn lại | nghề làm được tới khi nào sức còn | thấp | giữ sức khoẻ, học thêm một việc nhẹ hơn |
| Chỗ ở | đang ở nhà của cha mẹ | vừa | bàn với anh chị em về chỗ ở lâu dài |
| Con cháu | con đang học lớp sáu | chưa biết | không tính vào kế hoạch chính |
Nhìn cột độ chắc, đánh dấu những dòng "thấp" và "chưa biết". Đó là chỗ hở. Nếu có hai chỗ hở trở lên ở ba nguồn đầu, năm nay chỉ cần chọn một chỗ để vá, đừng cố vá tất cả một lúc. Kế hoạch tuổi già hỏng nhiều hơn vì làm quá nhiều rồi bỏ, hơn là vì làm ít mà đều.
Ước nhu cầu tuổi già bằng nếp sống, không bằng con số người khác nói
Thay vì hỏi về già cần bao nhiêu tiền, hãy hình dung một tháng bình thường của mình lúc bảy mươi tuổi, rồi liệt kê những khoản sẽ có. Danh sách gợi ý:
- Ăn uống, điện nước, đi lại hằng ngày (thường ít hơn bây giờ nếu sống gọn).
- Thuốc men cho những bệnh thường gặp ở tuổi già, và phần không nằm trong bảo hiểm y tế.
- Khám định kỳ, răng, mắt, tai, những khoản hay bị quên nhưng tăng theo tuổi.
- Người chăm hoặc người giúp việc nếu một ngày không tự làm được hết việc của mình.
- Hiếu hỉ, giỗ chạp, quà cho con cháu dịp lễ, những khoản mà người già hiếm khi muốn bỏ.
- Sửa chữa nhà, thay đồ dùng hỏng.
- Một khoản cho niềm vui: đi thăm bạn bè, đi chơi gần, học một thứ mình thích.
Ghi mỗi khoản bằng số tháng chi tiêu hiện tại hoặc bằng đơn vị, ví dụ giả định: một tháng lúc già cần khoảng bảy phần mười tháng chi tiêu hiện nay, cộng thêm phần sức khoẻ. Con số chỉ là ước lượng, nhưng nó biến "tuổi già" từ một nỗi lo mơ hồ thành một danh sách có thể bàn.
Nguồn nào của nhà mình đang mỏng nhất: câu hỏi tự kiểm
Trả lời nhanh, không cần chính xác:
- Mình có biết mình đã đóng bảo hiểm xã hội được bao lâu không? Có giai đoạn nào đứt mà chưa xử lý?
- Nếu mai mình nghỉ làm vĩnh viễn, khoản để dành riêng đủ cho mấy tháng chi tiêu lúc già?
- Nghề hiện tại có làm được tới tuổi sáu mươi không, hay là nghề cần sức?
- Chỗ ở lúc già đã rõ chưa: ở đâu, với ai, có phải trả tiền thuê không?
- Mình đang ngầm trông vào con ở mức nào? Nếu con không giúp được, kế hoạch còn đứng không?
- Vợ hoặc chồng có cùng nguồn nào với mình không, hay mỗi người một kiểu?
Câu nào bạn trả lời "không biết" là câu cần làm trước. Không biết không phải lỗi; biết rồi mà không làm mới là điều đáng lo.
Nếu hai vợ chồng cùng trả lời, làm riêng rồi mới so. Thường hai người nhìn tuổi già của nhà mình rất khác nhau: một người tin vào sổ bảo hiểm, người kia tin vào mảnh đất ở quê. So câu trả lời là cách nhanh nhất để thấy nhà mình đang dựa vào những giả định nào chưa ai kiểm.
Tình huống đi trọn: chị Quyên và chỗ hở không ngờ
Chị Quyên bốn mươi sáu tuổi, kế toán ở một xưởng sản xuất, chồng chị chạy xe ôm và nhận sửa điện nước tự do. Hai vợ chồng gửi tiền đều cho bố mẹ chị ở quê, nuôi hai con đang học cấp hai và cấp ba. Chị vẫn nghĩ "mình có bảo hiểm công ty đóng, anh ấy khoẻ, về già chắc ổn".
Một tối hai vợ chồng ngồi làm bản tự kiểm. Chị tra quá trình đóng và phát hiện có một giai đoạn dài chỗ làm cũ không đóng đầy đủ như chị tưởng. Chồng chị thì chưa từng tham gia bảo hiểm xã hội, cũng chưa có khoản để dành riêng, mà nghề lại cần sức. Chỗ hở lớn nhất của nhà không phải ở chị, mà ở tuổi già của anh.
Chị nói với chồng: "Phần của em để em đi hỏi bảo hiểm xã hội. Còn phần của anh, mình bắt đầu từ năm nay, dù ít." Chị tới cơ quan bảo hiểm xã hội hỏi về giai đoạn bị thiếu và được hướng dẫn quy trình theo văn bản hiện hành. Anh hỏi về tham gia tự nguyện, lúc đầu còn ngại vì "đàn ông mà để vợ lo". Việc của chị chưa xong sau một năm vì chỗ làm cũ chậm phản hồi. Nhưng lần đầu tiên hai vợ chồng biết rõ tuổi già của mỗi người đang đứng ở đâu.
Nói với vợ hoặc chồng khi làm bản tự kiểm
Mở lời mà không gây áp lực: "Mình lo cho ông bà với các con bao lâu nay rồi. Tối nay ngồi xem tuổi già của hai đứa mình dựa vào đâu, chỉ để biết thôi, chưa phải quyết gì." Nói "chỉ để biết" giúp người kia bớt phòng thủ.
Khi phát hiện một người hở hơn người kia: Đừng biến thành chuyện ai lo xa hơn ai. "Tuổi già của em cũng là của anh. Mình vá chỗ hở này chung." Trong nhà, người làm việc không lương như chăm con, chăm cha mẹ, buôn bán nhỏ thường là người hở nhất, dù đóng góp không ít.
Khi người kia nói "có con lo": "Con lo được thì tốt, nhưng mình đang thấy lo hai đầu nặng thế nào. Mình chuẩn bị để con lo nhẹ thôi."
Khi người kia nói "lo bây giờ chưa xong": "Đúng, nên mình chỉ chọn một việc cho năm nay thôi." Một việc nhỏ dễ đồng ý hơn một kế hoạch lớn.
Bẫy thường gặp, khi nào hỏi người có chuyên môn
Những sai lầm khiến bản kiểm trông đầy đủ mà vẫn hở:
- Tính một nguồn duy nhất. Chỉ trông vào bảo hiểm xã hội, hoặc chỉ trông vào đất đai, hoặc chỉ trông vào con. Một nguồn lung lay là cả tuổi già lung lay.
- Coi tài sản khó chuyển thành tiền là khoản sẵn có. Một mảnh đất, một món đồ giá trị có thể không bán được đúng lúc cần, và bán đi thì nhà cửa, họ hàng có ý kiến. Tính nó như phần phụ, không như tiền mặt.
- Tin con số trung bình của người khác. Mỗi người có quá trình đóng, nếp sống và sức khoẻ khác nhau. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trường hợp của mình, không lấy trường hợp hàng xóm.
- Để người bán sản phẩm làm bản kiểm hộ. Bản kiểm do người bán làm thường dẫn về đúng sản phẩm họ bán. Nếu cần người giúp, tìm người tư vấn độc lập không hưởng hoa hồng.
Điều không cần lo quá: bản kiểm đầu tiên luôn có nhiều ô trống. Làm lại mỗi năm một lần, mỗi lần lấp được một ô là đủ.
Làm lại bản kiểm mỗi năm và đo tiến bộ thế nào
Bản tự kiểm có giá trị khi được làm lại. Một nhịp đơn giản cho người bận:
- Chọn một ngày cố định trong năm. Sau Tết, sau ngày sinh nhật, hay ngày con khai giảng, miễn là ngày cả hai vợ chồng nhớ.
- Mở lại bảng năm nguồn của năm trước. Đổi cột "độ chắc" nếu có thay đổi: tra được quá trình đóng rồi thì từ "vừa" lên "khá"; bắt đầu khoản để dành thì từ "thấp" lên "vừa".
- Đếm số tháng giữ được. Khoản để dành riêng năm qua giữ được mấy tháng liền, bảo hiểm xã hội có tháng nào đứt? Số tháng giữ được quan trọng hơn số tiền.
- Chọn đúng một việc cho năm tới. Chỉ một, viết ra, gắn tên người làm.
- Ghi một câu về điều đã thay đổi trong nhà. Cha mẹ yếu hơn, con lên cấp, đổi việc. Những thay đổi đó giải thích vì sao năm nay tiến chậm hay nhanh, và giúp bạn không tự trách vô lý.
Sau ba bốn năm, nhìn lại các bảng cũ, bạn sẽ thấy tuổi già của mình đã rõ hơn nhiều, dù chưa năm nào làm được nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Về già thường sống bằng những nguồn nào?
Thường có năm nguồn: phần nền bảo hiểm xã hội, khoản để dành riêng, sức làm việc còn lại, chỗ ở ổn định và sự giúp đỡ của con cháu. Kế hoạch bền dựa chủ yếu vào ba nguồn đầu; sự giúp đỡ của con nên được tính như phần thêm chứ không phải trụ chính.
Làm sao biết mình cần bao nhiêu cho tuổi già?
Không có con số chung. Cách thực tế là hình dung một tháng bình thường lúc bảy mươi tuổi, liệt kê từng khoản như ăn uống, thuốc men, khám bệnh, hiếu hỉ, sửa nhà, rồi ước bằng số tháng chi tiêu hiện tại. Con số chỉ là ước lượng nhưng giúp bạn có chỗ để bàn.
Có nên trông vào con khi về già không?
Con giúp được là điều quý, nhưng không ai biết hoàn cảnh của con hai mươi năm sau. Chuẩn bị để tự đứng được bằng các nguồn của mình, và coi sự giúp đỡ của con là phần thêm. Như vậy nếu con phải gánh, con gánh nhẹ hơn mình bây giờ.
Có mảnh đất ở quê thì có cần để dành thêm cho tuổi già không?
Vẫn cần. Đất đai và tài sản lớn thường khó chuyển thành tiền đúng lúc cần, và bán đi có thể kéo theo chuyện gia đình. Tính nó như phần phụ, còn tiền chi tiêu hằng tháng lúc già vẫn cần một nguồn đều đặn hơn.
Bao lâu thì nên làm lại bản tự kiểm tuổi già một lần?
Mỗi năm một lần là đủ, nên chọn một mốc dễ nhớ như sau Tết. Làm lại sớm hơn khi có thay đổi lớn: đổi việc, nghỉ việc, cha mẹ cần chăm lâu dài, con vào cấp học tốn kém, hoặc vợ chồng thay đổi nguồn thu.
Vợ hoặc chồng không có bảo hiểm xã hội thì bản kiểm có gì khác?
Người đó thường là chỗ hở lớn nhất của cả nhà. Nên làm bản kiểm riêng cho từng người, không gộp chung, và ưu tiên vá chỗ hở của người chưa có phần nền, chẳng hạn hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về tham gia tự nguyện theo quy định hiện hành.