Trong nhiều nhà, một người đi làm có bảo hiểm xã hội, người kia ở nhà chăm con, chăm cha mẹ hoặc buôn bán nhỏ và chưa từng có phần nền nào cho tuổi già. Khung trả lời: coi tuổi già của người chưa có phần nền là chỗ hở của cả nhà, không phải chuyện riêng của người đó; vá bằng ba việc: hỏi về bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người ấy, mở một khoản để dành đứng tên người ấy, và chia lại khoản chung để ghi nhận phần việc không lương.
Người không có bảo hiểm xã hội có thể là vợ hoặc chồng, tuỳ nhà. Điều chung là họ thường gánh những việc không ai trả lương nhưng cả nhà dựa vào. Bài này giúp hai vợ chồng nhìn ra chỗ hở, chọn cách vá vừa sức, và mở lời sao cho người được lo không thấy mình bị thương hại, người lo không thấy mình bị đòi hỏi.
Vì sao người gánh việc không lương thường hở nhất khi về già
Phần nền tuổi già của nhiều người gắn với việc làm có hợp đồng. Ai ở nhà chăm con nhỏ, chăm cha mẹ ốm, phụ việc buôn bán của gia đình, hay làm những việc tự do không có ai đóng hộ, thì thời gian đó thường không được tính vào đâu cả. Họ làm việc không ít, nhưng những năm đó để lại khoảng trống trong tuổi già.
Trong lúc cả nhà còn đủ, khoảng trống này không lộ ra. Nó lộ ra khi hai vợ chồng già đi, khi người có phần nền đi trước, hoặc khi hai người không còn ở cùng nhau. Lúc đó người không có phần nền thường phải trông vào con, đúng điều mà chính họ đang làm với cha mẹ mình.
Nhìn từ phía người đứng giữa ra quyết định cho cả nhà, đây là một rủi ro chung. Vá nó không phải ban ơn cho người kia, mà là bảo vệ cả hai vợ chồng và con cái về sau. Một câu tự hỏi giúp nhìn rõ: "Nếu một trong hai đứa mình đi trước, người còn lại sống bằng gì?"
Bảng so hai người: ai đang hở ở đâu
Làm bảng cho cả hai người, đặt cạnh nhau. Dòng mẫu dưới đây là tình huống giả định.
| Nguồn tuổi già | Người thứ nhất | Người thứ hai | Việc vá năm nay |
|---|---|---|---|
| Bảo hiểm xã hội | đóng bắt buộc qua công ty | chưa từng tham gia | hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về tham gia tự nguyện cho người thứ hai |
| Khoản để dành riêng | có, nhỏ | không có | mở khoản đứng tên người thứ hai, 0,5 đơn vị mỗi tháng |
| Bảo hiểm y tế | có qua nơi làm việc | có theo hộ gia đình, cần kiểm hạn | kiểm hạn thẻ của người thứ hai |
| Sức làm việc lúc già | nghề cần sức | buôn bán nhỏ, làm được lâu hơn | không đổi |
| Tên trên tài sản chung | có | chưa rõ | tìm hiểu nguyên lý, hỏi phòng công chứng nếu cần |
Bảng thường cho thấy một điều bất ngờ: người có thu nhập cao hơn chưa chắc là người an toàn hơn lúc già, và người ở nhà gần như luôn hở hơn. Chọn một dòng có chữ "chưa" hoặc "không" để vá trong năm nay.
Ba cách vá, từ dễ đến khó
Hỏi về bảo hiểm xã hội tự nguyện cho người chưa có phần nền. Cùng nhau tới cơ quan bảo hiểm xã hội, hỏi về điều kiện, các mức đóng, cách đóng hợp nhịp tiền của nhà, theo quy định hiện hành. Chọn mức mà tháng thấp nhất của nhà vẫn đóng được, đóng từ khoản chung chứ không bắt người ở nhà tự xoay.
Mở một khoản để dành đứng tên người ấy. Một khoản nhỏ, đều, mang tên người ấy, để người ấy tự quản. Ví dụ giả định: mỗi tháng nửa đơn vị từ khoản chung chuyển sang. Đứng tên riêng giúp người ấy có chỗ đứng của mình, không phải lúc nào cũng hỏi.
Ghi nhận việc không lương bằng cách chia khoản chung. Khi tính khoản tuổi già của nhà, chia đều cho hai người thay vì dồn hết về người có thu nhập. Phần việc chăm con, chăm cha mẹ, giữ nhà của người kia chính là thứ cho phép người đi làm có thu nhập đó.
Nếu chỉ làm được một việc: chọn việc giữ được lâu nhất với dòng tiền hiện tại. Một khoản nhỏ đóng đều nhiều năm có giá trị hơn một kế hoạch lớn đứt sau vài tháng.
Mở lời mà không ai tự ái
Khi bạn là người đi làm, muốn lo cho người ở nhà: "Em lo cho mẹ với con bao năm nay, phần việc đó không ai trả lương. Anh muốn mình tính phần tuổi già của em cho tử tế, đóng từ tiền chung." Câu này gọi tên đóng góp của người kia trước khi nói tới tiền.
Khi bạn là người ở nhà, muốn được tính phần của mình: "Mình lo cho tuổi già của anh rồi, còn phần của em thì chưa có gì. Em muốn bàn chuyện này không phải vì không tin anh, mà để sau này con không phải lo cho em một mình."
Khi người kia nói "có anh thì lo gì": "Em biết. Nhưng nếu một trong hai đứa mình đi trước, người còn lại cần có gì đó của riêng mình." Nói nhẹ, không cần kể kịch bản.
Khi người kia ngại vì thấy mình "ăn bám": "Không phải tiền của anh cho em. Đây là tiền của nhà, chia cho tuổi già của hai đứa."
Tình huống đi trọn: chị Ngọc và anh Hải
Anh Hải bốn mươi ba tuổi, làm ở một công ty vận tải, có bảo hiểm xã hội bắt buộc. Chị Ngọc bốn mươi mốt tuổi, mười năm nay ở nhà chăm hai con và mẹ chồng bị tai biến, thỉnh thoảng nhận may đồ tại nhà. Nhà chật, tiền luôn vừa đủ.
Khi làm bảng so hai người, anh Hải nhận ra phần tuổi già của chị gần như trống. Chị thì ngại: "Tiền nhà còn chưa đủ, lo cho em làm gì." Anh nói: "Mẹ anh khoẻ lên được là nhờ em. Phần tuổi già của em là phần của nhà mình." Hai vợ chồng tới cơ quan bảo hiểm xã hội hỏi về tham gia tự nguyện cho chị, chọn mức thấp mà tháng tệ nhất vẫn đóng được, và mở một khoản để dành nhỏ đứng tên chị từ tiền may.
Chuyện không êm ngay: mẹ anh Hải nghe được, cho rằng con dâu "giữ tiền riêng", mấy hôm không vui. Anh nói với mẹ rằng đó là để sau này các cháu không phải lo cho bố mẹ chúng. Mức đóng của chị thấp, khoản để dành còn rất nhỏ. Nhưng sau một năm, chị có tên mình trên một quá trình đóng, và có một khoản chị tự quản lần đầu tiên.
Bẫy thường gặp, khi nào hỏi người có chuyên môn
Những lối dễ đi sai khi lo phần tuổi già cho người chưa có phần nền:
- Mua một hợp đồng dài hạn đứng tên người ở nhà mà người ấy không hiểu. Người đứng tên phải hiểu điều khoản, điều kiện rút, các khoản phí và ai là người thụ hưởng. Đọc kỹ, hỏi người tư vấn độc lập không hưởng hoa hồng.
- Để người ở nhà đứng tên giùm khoản vay của người khác. Đây là cách nhanh nhất để người vốn hở nhất mang thêm gánh nợ lúc già. Từ chối.
- Đoán quyền lợi của người còn lại khi một người đi trước. Những chế độ liên quan tới thân nhân có quy định riêng; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội, và hỏi phòng công chứng hoặc luật sư về tài sản chung.
- Gộp hết vào tên một người cho gọn. Gọn lúc này, nhưng lúc một người không còn, người kia có thể gặp khó về thủ tục. Tìm hiểu nguyên lý, đừng làm theo lời truyền miệng.
Điều không cần lo quá: bắt đầu muộn vẫn hơn không bắt đầu. Người ngoài bốn mươi mới có phần nền đầu tiên vẫn có thêm nhiều năm để góp, và quan trọng hơn, có một chỗ đứng của riêng mình.
Khi người ở nhà quay lại đi làm: nối phần nền cho liền
Nhiều người ở nhà vài năm khi con nhỏ hoặc khi cha mẹ ốm nặng, rồi quay lại đi làm. Đây là lúc dễ để lại những đoạn đứt: từng đóng bắt buộc trước khi nghỉ, mấy năm ở nhà không đóng gì, giờ đóng lại ở chỗ mới. Những đoạn đứt đó ảnh hưởng thế nào tới tuổi già phụ thuộc quy định hiện hành và trường hợp cụ thể.
Việc nên làm khi quay lại: tra quá trình đóng cũ xem đã được ghi nhận đủ chưa, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về việc cộng nối thời gian đã đóng, và hỏi xem những năm ở nhà có cách nào đóng tự nguyện để giảm đoạn trống không. Giữ mọi giấy tờ của chỗ làm cũ trong một bìa riêng.
Với người đứng giữa đang cân nhắc việc vợ hoặc chồng nghỉ làm để chăm cha mẹ, câu hỏi này nên được đặt ra trước khi nghỉ, không phải sau. "Nếu em nghỉ để chăm mẹ, phần bảo hiểm của em mình đóng tự nguyện tiếp từ tiền chung nhé." Đặt nó vào cùng cuộc bàn bạc về việc nghỉ, để phần tuổi già của người nghỉ không bị lãng quên trong lúc ai cũng lo cho người ốm.
Khi cả hai vợ chồng đều chưa có phần nền
Có những nhà mà cả hai vợ chồng đều buôn bán, làm nông, làm tự do, không ai có bảo hiểm xã hội. Khi đó câu hỏi không còn là vá cho ai, mà là bắt đầu cho ai trước nếu tiền chỉ đủ cho một người.
Vài tiêu chí để cân nhắc, không có đáp án chung. Người lớn tuổi hơn có ít năm góp hơn, nên bắt đầu sớm cho người đó có thể có lợi; hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trường hợp cụ thể. Người làm nghề cần sức nhiều hơn sẽ ngừng làm sớm hơn, nên cần phần nền sớm hơn. Người có sức khoẻ yếu hơn thường cần sự che chở sớm hơn. Ví dụ giả định: chồng làm thợ xây, vợ bán hàng, nhà chỉ dư được một đơn vị mỗi tháng; hai vợ chồng chọn đóng cho chồng trước vì nghề cần sức, đồng thời để nửa đơn vị đứng tên vợ, và hẹn năm sau khi con qua cấp hai thì đóng cho vợ.
Điều quan trọng là quyết định được nói ra và ghi lại, kèm mốc bắt đầu cho người còn lại. Không ai bị bỏ lại vô thời hạn chỉ vì chưa ai nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Vợ ở nhà nội trợ không có bảo hiểm xã hội thì về già lo thế nào?
Coi đó là chỗ hở của cả nhà. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về tham gia tự nguyện cho người ở nhà theo quy định hiện hành, chọn mức đóng vừa sức từ tiền chung, và mở thêm một khoản để dành nhỏ đứng tên người đó. Điều tương tự áp dụng khi người ở nhà là chồng.
Tiền đóng bảo hiểm cho người ở nhà lấy từ đâu?
Lấy từ khoản chung của nhà, không bắt người ở nhà tự xoay. Phần việc không lương như chăm con, chăm cha mẹ, giữ nhà là điều kiện để người đi làm có thu nhập. Chọn mức mà tháng thu nhập thấp nhất trong năm vẫn đóng được để giữ đều nhiều năm.
Mở lời với chồng về phần tuổi già của mình thế nào cho khỏi bị nghĩ là đòi hỏi?
Nói từ phía cả nhà và các con: phần tuổi già của mình chưa có gì, và muốn chuẩn bị để sau này con không phải lo một mình. Câu nhẹ nhàng, không kể kịch bản xấu, và đề nghị bắt đầu bằng một mức nhỏ thường dễ được đồng ý hơn.
Nếu người có bảo hiểm xã hội đi trước thì người còn lại được gì?
Những chế độ liên quan tới thân nhân có quy định riêng và thay đổi theo thời kỳ, nên cần hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội. Đừng dựa vào điều đó làm phần nền cho người còn lại; mỗi người nên có một chỗ đứng của riêng mình.
Ngoài bốn mươi tuổi mới tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện có muộn không?
Muộn hơn thì quyền lợi dự kiến ít hơn, nhưng vẫn hơn là không có gì. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về trường hợp cụ thể của người đó, kể cả những giai đoạn từng đóng trước đây nếu có, rồi chọn mức đóng giữ được đều.