Tuần đầu sau khi mất việc, việc quan trọng nhất không phải là tìm ngay việc mới, mà là biết chính xác nhà mình trụ được bao nhiêu tháng với mức chi tối thiểu, và giữ được ba khoản không thể gián đoạn: mái nhà và bữa ăn, thuốc men của cha mẹ, việc học đến hạn của con. Biết con số đó rồi, mọi quyết định sau đều bớt hoảng.
Bài này đi theo từng ngày của tuần đầu, với một bảng tính số tháng trụ được, cách xếp lại khoản gửi cha mẹ và khoản cho con, chỗ cần hỏi về quyền lợi, câu nói mẫu với vợ chồng và cha mẹ, và những cạm bẫy vay mượn hay gặp ở giai đoạn này. Ví dụ tiền đều là "đơn vị" giả định.
Bảy ngày đầu: làm theo thứ tự
Không cần làm hết trong một ngày. Mỗi ngày một việc chính là đủ, và thứ tự này giúp việc sau dựa trên kết quả của việc trước.
- Ngày 1: Thu giấy tờ từ nơi làm cũ, gồm quyết định nghỉ việc, xác nhận các khoản còn được nhận, tình trạng sổ bảo hiểm xã hội. Hỏi rõ khoản nào trả vào ngày nào.
- Ngày 2: Ghi mọi khoản chi của tháng gần nhất, chia làm hai cột: không thể bỏ và có thể bỏ. Đừng đoán, lấy từ sao kê hoặc trí nhớ của cả hai vợ chồng.
- Ngày 3: Tính số tháng nhà trụ được với mức chi tối thiểu (bảng ở mục dưới).
- Ngày 4: Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình tham gia về điều kiện và thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp, các mốc thời gian phải nộp hồ sơ. Ghi lại trên giấy.
- Ngày 5: Nói với vợ hoặc chồng toàn bộ con số, rồi cùng quyết khoản nào tạm dừng.
- Ngày 6: Báo cho cha mẹ và anh chị em những gì liên quan tới họ, bằng câu ngắn và có mốc cập nhật.
- Ngày 7: Nghỉ. Đi bộ, ngủ đủ, ăn với con một bữa không nhắc tới việc làm. Tuần sau mới bắt đầu tìm việc có hệ thống.
Ngày 7 không phải câu trang trí. Người vừa mất việc hay lao ngay vào nộp hồ sơ trong trạng thái hoảng, nhận đại một việc không hợp rồi lại mất việc lần nữa sau vài tháng. Một ngày nghỉ có chủ đích giúp mình chọn tỉnh táo hơn.
Bảng tính nhanh trong tuần đầu: còn bao nhiêu tháng
Bảng dưới đây là ví dụ giả định cho một gia đình có hai nguồn thu, người mất việc là nguồn thu lớn hơn. Bạn thay số nhà mình vào từng dòng.
| Dòng | Ví dụ giả định | Nhà mình |
|---|---|---|
| Tiền đang có trong quỹ dự phòng và tài khoản | 18 đơn vị | |
| Khoản còn được nhận từ nơi làm cũ | 4 đơn vị | |
| Thu nhập còn lại của vợ hoặc chồng mỗi tháng | 5 đơn vị | |
| Chi tối thiểu mỗi tháng (nhà, ăn, thuốc cha mẹ, học phí đến hạn) | 9 đơn vị | |
| Phần hụt mỗi tháng | 9 trừ 5 bằng 4 đơn vị | |
| Số tháng trụ được | (18 cộng 4) chia 4, khoảng 5 tháng |
Con số 5 tháng trong ví dụ không phải lời hứa, chỉ là điểm xuất phát để ra quyết định. Dưới 3 tháng thì cần cắt sâu hơn ngay tuần đầu và nói với cả nhà sớm. Trên 6 tháng thì có chỗ để chọn việc kỹ hơn. Quan trọng là cả hai vợ chồng cùng nhìn một con số, không ai giữ riêng.
Trợ cấp thất nghiệp, nếu đủ điều kiện, có thể cộng vào dòng thứ ba sau khi đã được duyệt. Đừng cộng trước khi có kết quả, vì điều kiện và mức hưởng phụ thuộc quá trình đóng của từng người.
Xếp lại khoản cho cha mẹ và khoản cho con
Khoản thuốc và khám của cha mẹ: giữ. Đây là khoản mà nếu dừng sẽ kéo theo chi phí lớn hơn về sau. Nếu phải giảm, giảm phần sinh hoạt chứ không giảm phần thuốc.
Khoản sinh hoạt gửi cha mẹ: giảm có báo trước. Ví dụ từ 3 xuống 2 đơn vị, kèm mốc xem lại. Nhiều cha mẹ thực ra có để dành một phần tiền con gửi; một lời nói thật thường được đáp lại bằng "mẹ còn, con đừng lo", và đó là lúc nên tin cha mẹ.
Học phí chính khoá của con: giữ. Học thêm, năng khiếu thì tạm dừng hoặc giảm buổi. Nói với con theo nhịp sinh hoạt, không cần nói chuyện tiền với trẻ nhỏ.
Khoản cho anh chị em, họ hàng: dừng tạm, nói thẳng. Nếu bạn đang gánh phần lớn tiền cho cha mẹ, đây là lúc nhờ anh chị em gánh thêm. Không cần xin lỗi, chỉ cần nói rõ tình hình và thời gian.
Khoản góp quỹ hưu trí, quỹ học tập dài hạn: tạm dừng, ghi ngày. Dừng có ghi chép không làm hỏng kế hoạch; vay để giữ nguyên mới làm hỏng.
Nói với vợ chồng và cha mẹ ra sao
Nhiều người giấu vợ hoặc chồng vài tuần, sáng vẫn mặc đồ đi làm rồi ngồi quán cả ngày. Nghe như chuyện phim, nhưng không hiếm, và nó làm mất đúng những tuần quý nhất để cả nhà cùng xoay. Hãy nói trong ba ngày đầu, khi đã có giấy tờ trong tay và một con số sơ bộ.
Câu mở lời có thể là: "Công ty cho em nghỉ từ đầu tháng sau. Em đã tính sơ, nhà mình trụ được khoảng năm tháng nếu cắt mấy khoản này. Tối nay mình ngồi xem cùng nhau được không?" Câu này đưa tin, đưa số, và mời cùng quyết, thay vì để người kia chỉ nhận cú sốc.
Với cha mẹ, nhất là cha mẹ hay lo, nói ít hơn nhưng không nói dối: "Con đang chuyển việc, mấy tháng tới tiền gửi về con gửi bớt lại một chút. Phần thuốc của bố con vẫn lo đủ. Có gì con báo bố mẹ." "Đang chuyển việc" là sự thật, không làm cha mẹ mất ngủ, và vẫn giải thích được vì sao khoản gửi giảm.
Với anh chị em: "Em vừa mất việc, mấy tháng tới em chỉ lo được phần thuốc của mẹ. Phần sinh hoạt anh chị xem chia giúp em, khi đi làm lại em gánh lại như cũ." Có mốc "khi đi làm lại" để không ai nghĩ đây là thoái thác lâu dài.
Những cạm bẫy vay mượn ở giai đoạn này
Người mất việc là đối tượng mà các lời mời vay nhắm tới nhiều nhất. Mấy điều cần giữ chặt:
- Không vay để giữ nguyên mức chi cũ. Vay lúc chưa có thu nhập là chuyển gánh nặng sang chính mình của vài tháng sau.
- Không vay qua ứng dụng lạ hay người cho vay ngoài, dù được mời qua tin nhắn với điều kiện "rất dễ". Các khoản này hay đi kèm phí ẩn và đòi nợ bằng cách quấy rối người thân. Nếu đã lỡ vay và bị đe doạ, hãy báo công an qua 113 và giữ lại mọi tin nhắn.
- Không đứng tên vay giùm ai, không cho mượn giấy tờ tuỳ thân, kể cả với người quen hứa "chia lại một phần".
- Không nhận "việc làm tại nhà" yêu cầu nộp tiền trước hay chuyển tiền qua tài khoản của mình.
- Nếu đang có khoản vay cũ mà thấy sắp không trả kịp, liên hệ bên cho vay sớm, hỏi các phương án họ có, và nhờ một người tư vấn độc lập xem trước khi ký bất cứ thoả thuận mới nào.
Một câu hỏi tự kiểm trước mọi lời mời: "Nếu ba tháng nữa mình vẫn chưa có việc, khoản này có làm nhà mình khó hơn không?" Nếu có, đừng nhận.
Từ tháng thứ hai: nhịp xem lại để không trượt dần
Mỗi tháng một buổi ngồi lại. Hai vợ chồng cùng cập nhật bảng số tháng trụ được: quỹ còn bao nhiêu đơn vị, phần hụt tháng qua thực tế là bao nhiêu, có khoản nào phát sinh ngoài dự tính. Con số thực thường khác con số tính ở tuần đầu, và nên sửa theo thực tế.
Đặt trước một ngưỡng báo động. Ví dụ giả định: khi quỹ chỉ còn đủ hai tháng chi tối thiểu thì cả nhà chuyển sang phương án hẹp hơn đã bàn sẵn, như nhận một việc tạm thời trong lúc vẫn tìm việc đúng nghề, hoặc nhờ anh chị em gánh thêm phần của cha mẹ. Quyết sẵn từ lúc còn bình tĩnh dễ hơn nhiều so với quyết khi quỹ đã cạn.
Ghi lại mọi khoản người thân giúp. Giúp tiền, giúp đón con, giúp chở cha mẹ đi khám đều là giúp. Ghi lại để khi đứng vững, mình biết trả lại ai, bằng cách nào, không ai bị quên.
Câu hỏi tự kiểm mỗi tháng. "Tháng này mình có khoản nợ mới nào không? Có khoản nào mình đang giữ chỉ để người khác không biết nhà mình đang khó không?" Nếu có, đó là chỗ cần sửa trước tiên.
Điều không cần lo quá và khi nào cần hỏi chuyên môn
Không cần lo quá về việc con sẽ "thua bạn bè" vì vài tháng nghỉ học thêm. Trẻ học được nhiều từ cách bố mẹ đi qua một giai đoạn khó một cách bình tĩnh hơn là từ vài buổi học. Cũng không cần lo quá về việc khoản góp hưu trí bị gián đoạn vài tháng, miễn là có ghi ngày dừng và ý định bù.
Nên hỏi người có chuyên môn ở ba chỗ. Quyền lợi bảo hiểm xã hội và trợ cấp thất nghiệp: hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội, tra văn bản hiện hành, đừng dựa vào lời kể. Các khoản nơi làm cũ phải trả cho mình: nếu có tranh chấp, hỏi công đoàn hoặc luật sư lao động. Nợ đang có: hỏi bên cho vay và một người tư vấn tài chính độc lập, không bán sản phẩm.
Về tinh thần, mất việc có thể kéo theo mất ngủ, cáu gắt, cảm giác mình vô dụng với cả nhà. Nếu kéo dài hơn vài tuần, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có lúc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hãy gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất, và báo ngay cho một người thân.
Một tình huống đi trọn để hình dung: Anh Bình 39 tuổi mất việc khi vợ đang mang thai đứa thứ hai và bố ở quê vừa mổ. Anh tính ra nhà trụ được bốn tháng. Anh nói thật với vợ ngay ngày thứ ba, nói với chị gái để chị gánh thêm phần sinh hoạt của bố. Chị gái chỉ góp được một nửa phần anh mong. Anh mất năm tháng mới có việc mới, lương thấp hơn trước; tháng thứ năm nhà phải rút gần cạn quỹ dự phòng, nhưng không có khoản nợ mới nào.
Câu hỏi thường gặp
Vừa mất việc thì việc đầu tiên cần làm là gì?
Thu đủ giấy tờ từ nơi làm cũ, rồi ghi mọi khoản chi của tháng gần nhất để tính nhà trụ được bao nhiêu tháng với mức chi tối thiểu. Có con số đó rồi mới quyết khoản nào cắt, khoản nào giữ, và nói với cả nhà.
Mất việc có nên ngừng gửi tiền cho bố mẹ không?
Không nhất thiết ngừng hẳn. Thường nên giữ phần thuốc men, khám bệnh của cha mẹ, giảm phần sinh hoạt có báo trước kèm mốc xem lại, và nhờ anh chị em gánh thêm trong thời gian mình chưa có việc.
Có nên giấu vợ hoặc chồng chuyện mất việc vài tuần không?
Không nên. Giấu làm mất những tuần đầu quý nhất để cả nhà cùng xoay, và khi lộ ra thì niềm tin bị tổn thương hơn chuyện mất việc. Nên nói trong vài ngày đầu, kèm con số sơ bộ và lời mời cùng quyết.
Trợ cấp thất nghiệp hỏi ở đâu và có tính trước vào ngân sách được không?
Hỏi trực tiếp cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình tham gia về điều kiện, thủ tục và các mốc nộp hồ sơ theo quy định hiện hành. Chưa nên cộng vào ngân sách cho đến khi được duyệt, vì điều kiện phụ thuộc quá trình đóng của từng người.
Có nên vay để giữ nguyên chi tiêu trong lúc tìm việc mới?
Không nên vay để giữ nguyên mức chi cũ khi chưa biết bao giờ có thu nhập lại. Cắt về mức tối thiểu an toàn hơn. Tuyệt đối tránh vay qua ứng dụng lạ hay người cho vay ngoài; bị đe doạ đòi nợ thì báo công an qua 113.
Mất việc làm mình suy sụp, khi nào cần gặp chuyên gia?
Nếu mất ngủ, cáu gắt hay cảm giác vô dụng kéo dài hơn vài tuần, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay và báo cho một người thân.