Bản đồ trách nhiệm gia đình là một trang giấy ghi rõ ai trong nhà đang cần được lo, cần những gì, và hiện ai đang lo phần đó. Làm xong trong một buổi tối, nó cho bạn thấy ngay ba thứ: phần nào đang dồn lên một mình mình, phần nào chưa ai lo, và phần nào có người khác lo được nếu được hỏi. Từ đó mới bàn tiếp được chuyện tiền, chuyện chia việc hay chuyện nói với ai.
Người đứng giữa thường tưởng mình đã biết hết, vì ngày nào cũng xoay quanh những việc này. Nhưng chính vì ở quá gần nên khó nhìn ra toàn cảnh. Viết ra giấy làm hai việc: giúp bạn nhìn thấy hình dạng của gánh nặng, và cho bạn một thứ cụ thể để đặt trước mặt vợ chồng hay anh chị em, thay vì một lời than khó đối đáp.
Vẽ bản đồ trong một buổi tối: năm bước
Chuẩn bị một cuốn sổ trắng, một cây bút, và nếu được thì ngồi cùng vợ hoặc chồng. Chừng một đến hai tiếng là đủ.
- Ghi tên mọi người đang dựa vào nhà mình. Không chỉ cha mẹ ruột và con, mà cả cha mẹ bên kia, ông bà còn sống, em út đang đi học, người cô ruột sống một mình. Mỗi tên một ô.
- Dưới mỗi tên, ghi bốn loại nhu cầu: tiền hằng tháng, tiền khi có chuyện, thời gian (đưa đón, đi khám, trông nom), và giấy tờ hay quyết định (ai ký, ai giữ sổ bảo hiểm y tế, ai biết mật khẩu).
- Ghi ai đang lo từng phần. Viết tên người thật, không viết "cả nhà". Nếu đang là mình thì ghi tên mình. Nếu không ai lo thì để trống.
- Tô đậm những ô chỉ có tên mình, và khoanh tròn những ô đang trống.
- Ngồi nhìn lại năm phút, ghi ra ba điều làm mình bất ngờ nhất. Đây là phần quan trọng nhất của cả buổi tối.
Đừng cố ghi đủ con số ở lần đầu. Mục đích là thấy hình dạng chứ không phải lập sổ sách. Những ô cần số tiền có thể ghi tạm "khoảng 2 đơn vị", sau này điền lại cho đúng.
Một bản đồ mẫu đã điền sẵn
Ví dụ giả định dưới đây là của anh Tùng, 42 tuổi, thu nhập không đều, có ba anh em; bố đang nằm viện dài ngày, mẹ ở quê, hai con đang học tiểu học và trung học cơ sở.
| Người cần lo | Loại nhu cầu | Ai đang lo | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Bố | Viện phí, người trực viện | Anh Tùng trả phần lớn; em gái trực ban ngày | Ô tiền chỉ có tên anh Tùng |
| Bố | Giấy tờ bảo hiểm y tế, ký giấy ở viện | Không rõ, ai có mặt thì ký | Ô trống, dễ rối khi có quyết định gấp |
| Mẹ | Tiền sinh hoạt khoảng 1,5 đơn vị một tháng | Anh cả gửi 0,5; anh Tùng gửi 1 | Chưa ai bàn tỉ lệ này |
| Mẹ | Người ghé thăm khi bố nằm viện | Hàng xóm | Mẹ ở một mình, chưa ai lo |
| Con lớn | Khoản học đầu năm học mới | Vợ anh Tùng | Vợ chưa biết khoản viện phí của bố |
| Con nhỏ | Đưa đón buổi chiều | Vợ anh Tùng | Vợ đang gánh cả đưa đón lẫn việc nhà |
Nhìn vào bảng, anh Tùng thấy ba điều: ô tiền viện phí chỉ có tên mình, việc ký giấy ở viện không ai được giao, và vợ đang gánh gần hết phần con trong khi chưa được biết khoản chi cho bố. Ba điều đó trở thành ba việc cần nói, theo thứ tự.
Đọc bản đồ: bốn kiểu ô cần để ý
Ô chỉ có tên mình ở cả tiền lẫn thời gian. Đây là chỗ dễ gãy nhất. Một người vừa trả tiền vừa trực viện vừa giữ giấy tờ thì chỉ cần ốm một tuần là cả mảng đó sụp. Ưu tiên tách ít nhất một phần ra cho người khác, dù chỉ là phần thời gian.
Ô trống. Ô trống không có nghĩa là không cần. Nó thường là việc ai cũng nghĩ có người khác lo. Hay gặp nhất là giấy tờ của cha mẹ, mật khẩu điện thoại, và người ghé thăm khi cha mẹ ở một mình. Ô trống nên được giao tên trước khi có chuyện.
Ô có tên người khác nhưng mình không chắc. Ví dụ "chị gái lo tiền thuốc cho mẹ" nhưng mình chưa từng hỏi lại. Đánh dấu hỏi vào những ô này và hỏi nhẹ nhàng trong lần gọi sau, không phải để kiểm tra mà để bản đồ đúng.
Ô của chính mình và vợ chồng mình. Nhiều người vẽ bản đồ mà quên ghi tên mình vào cột người cần lo. Bạn cũng cần khám sức khoẻ, cần nghỉ, cần một khoản cho tuổi già của mình. Nếu ô đó trống, nó sẽ trống mãi.
Vẽ một mình hay vẽ cùng ai
Lần đầu nên vẽ với vợ hoặc chồng. Hai người nhìn cùng một trang giấy thường bớt cãi hơn hai người nói qua lại, vì trang giấy là thứ trung lập. Câu mở lời có thể rất nhẹ: "Tối nay mình ngồi ghi lại xem nhà mình đang lo cho những ai, để em đỡ phải nhớ trong đầu, được không?" Câu này không đòi ai thay đổi gì, chỉ mời cùng nhìn.
Nếu bạn là người nuôi con một mình, vẽ một mình cũng được, nhưng sau đó nên cho một người tin cậy xem, có thể là anh chị em hay một người bạn thân. Người ngoài hay nhìn ra những ô mình bỏ sót vì đã quen.
Có nên đưa bản đồ cho anh chị em xem không? Chưa nên đưa ngay bản đầy đủ, nhất là khi có những ô ghi rõ ai góp ít. Đưa ra như vậy dễ bị hiểu là kể công hay trách móc. Cách êm hơn là chọn một hai ô cụ thể để nhờ, ví dụ: "Bố nằm viện, em đang lo phần viện phí, anh có thể nhận việc giữ giấy tờ và ký ở viện được không?" Một lời nhờ cụ thể dễ nhận lời hơn nhiều so với một lời than chung chung.
Còn cha mẹ thì sao? Phần lớn cha mẹ không thích thấy mình bị ghi vào cột "người cần lo". Bản đồ này là của người đứng giữa, dùng để sắp xếp, không cần đưa cho cha mẹ xem.
Những lỗi hay mắc khi vẽ bản đồ
Đây là những chỗ khiến bản đồ vẽ xong mà không dùng được.
- Ghi "cả nhà lo". Không có tên cụ thể thì không ai thật sự lo. Mỗi ô một tên người.
- Chỉ ghi tiền, bỏ qua thời gian. Nhiều khi thứ dồn lên người đứng giữa không phải tiền mà là những buổi xin nghỉ đưa cha mẹ đi khám, những đêm trực viện.
- Quên cha mẹ bên vợ hoặc bên chồng. Họ chưa cần gì không có nghĩa là họ không có trong bản đồ. Ghi vào, để trống cũng được, để nhớ rằng họ có đó.
- Vẽ một lần rồi cất. Bản đồ cần sửa mỗi khi có chuyện lớn: cha mẹ ốm, con chuyển cấp, mình đổi việc. Chừng nửa năm xem lại một lần là hợp lý.
- Dùng bản đồ để tính công. Mục đích là thấy chỗ dễ gãy, không phải chứng minh ai làm nhiều hơn. Nếu thấy mình đang cầm nó để trách ai, hãy cất đi và đợi lúc bình tĩnh hơn.
Một bản đồ không hoàn hảo nhưng có thật vẫn tốt hơn một bức tranh đầy đủ chỉ nằm trong đầu một người.
Từ bản đồ đến việc làm trong tuần sau
Vẽ xong, chọn đúng ba việc, không hơn. Việc thứ nhất là một ô trống quan trọng nhất cần giao tên, thường là giấy tờ hoặc người ghé thăm cha mẹ. Việc thứ hai là một ô đang chỉ có tên mình mà chia được, thường là phần thời gian. Việc thứ ba là một cuộc nói chuyện với vợ hoặc chồng về điều bất ngờ nhất bạn vừa thấy.
Anh Tùng trong ví dụ trên chọn ba việc theo đúng thứ tự đó. Anh gọi anh cả, nhờ nhận phần giấy tờ và ký ở viện; anh cả đồng ý, dù vẫn chưa bàn tới chuyện góp thêm tiền. Anh nhờ một người cháu ở gần ghé qua mẹ hai buổi một tuần. Và tối thứ bảy, anh kể với vợ khoản viện phí đang trả. Vợ anh không vui vì không được biết sớm hơn, hai người có một buổi tối khó nói, nhưng từ đó việc đưa đón con được chia lại và anh không còn phải giấu.
Kết quả không trọn vẹn: phần tiền viện phí vẫn chủ yếu ở anh Tùng. Nhưng từ một người gánh năm ô, anh còn gánh ba, và quan trọng hơn là có người biết anh đang gánh gì. Chuyện chia phần tiền với anh chị em sẽ cần một cuộc nói chuyện riêng, khi bố đã ra viện và mọi người bình tĩnh hơn.
Điều không cần lo quá khi nhìn vào bản đồ
Vẽ xong, nhiều người hoảng vì thấy quá nhiều ô có tên mình. Cảm giác đó là bình thường, và nó không có nghĩa là mọi thứ đang sai. Có những ô người đứng giữa nên giữ, vì mình ở gần nhất, vì mình hiểu chuyện nhất, hay đơn giản vì cha mẹ chỉ tin mình ở việc đó. Mục tiêu không phải là xoá tên mình khỏi mọi ô, mà là không có mảng nào sụp nếu mình vắng một thời gian.
Cũng không cần lo vì các ô của anh chị em không đều nhau. Người ở xa khó trực viện, người thu nhập thấp khó góp nhiều tiền, người đang nuôi con nhỏ khó đi lại. Mỗi người có một kiểu góp, và một bản đồ công bằng là bản đồ mà mỗi người nhận phần hợp với hoàn cảnh của mình, không phải bản đồ mà mọi ô chia đều.
Và không cần lo nếu lần đầu vẽ ra lộn xộn. Ô bị gạch, tên bị viết đè, có mũi tên chỉ lung tung, đều được. Đây là giấy nháp của một gia đình đang sống, không phải báo cáo nộp ai. Điều duy nhất cần giữ là cuốn sổ đó, để lần sau mở ra còn thấy mình đã đi được bao xa. Một câu tự nhắc khi gấp sổ lại: "Tối nay mình chỉ cần thấy rõ, chưa cần giải quyết hết."
Câu hỏi thường gặp
Bản đồ trách nhiệm gia đình khác gì với sổ thu chi?
Sổ thu chi ghi tiền vào và tiền ra theo từng tháng. Bản đồ trách nhiệm ghi ai cần được lo, cần những gì và ai đang lo, gồm cả thời gian và giấy tờ chứ không chỉ tiền. Bản đồ giúp thấy chỗ dễ gãy, sổ thu chi giúp thấy tháng nào thiếu.
Có cần ghi số tiền chính xác khi vẽ bản đồ lần đầu không?
Không cần. Lần đầu chỉ cần ghi ước chừng theo đơn vị mình tự đặt, ví dụ khoảng một hay hai đơn vị. Điều quan trọng là thấy được ô nào chỉ có tên mình và ô nào đang trống. Con số có thể điền chính xác hơn ở những lần xem lại sau.
Nên vẽ bản đồ trách nhiệm cùng ai?
Tốt nhất là cùng vợ hoặc chồng, vì hai người cùng nhìn một trang giấy thường dễ thống nhất hơn khi nói miệng. Nếu bạn nuôi con một mình, hãy vẽ rồi nhờ một người tin cậy xem lại để chỉ ra những ô mình quen tay bỏ sót.
Có nên gửi bản đồ cho anh chị em xem không?
Không nên gửi nguyên bản đầy đủ ngay, vì dễ bị hiểu là kể công. Cách êm hơn là chọn một vài ô cụ thể rồi nhờ đúng người nhận đúng việc. Một lời nhờ rõ ràng như nhận giữ giấy tờ hay ghé thăm mẹ hai buổi một tuần dễ được đồng ý hơn.
Bao lâu nên vẽ lại bản đồ trách nhiệm một lần?
Mỗi khi trong nhà có chuyện lớn như cha mẹ nhập viện, con chuyển cấp hoặc mình đổi việc thì nên sửa lại ngay. Nếu mọi thứ yên ổn, chừng nửa năm xem lại một lần là đủ để bản đồ không lạc hậu so với thực tế.