Với nhà vừa nuôi cha mẹ già vừa nuôi con nhỏ, cách giữ quỹ dự phòng chắc tay nhất là chia thành vài ngăn theo những biến cố có thật của nhà mình, rồi lấp đầy theo thứ tự: trước hết là một ngăn đệm nhỏ cho chuyện lặt vặt, kế đến là ngăn cho người trụ cột mất thu nhập, rồi ngăn cho cha mẹ nằm viện, sau cùng mới tới các ngăn có ngày hẹn trước như con chuyển cấp, sửa nhà, việc hiếu hỉ. Mỗi ngăn có tên, có mức đích tính bằng số tháng chi tiêu hoặc số đơn vị, có người được rút và có cách bù lại.
Lý do không để một cục chung khá đơn giản: một khoản không tên thì việc gì cũng có lý để rút. Xe hỏng rút một ít, đám cưới em họ rút một ít, đến khi mẹ nhập viện thật thì quỹ chỉ còn một nửa. Tách ngăn không làm nhà mình có thêm tiền, nhưng giúp mỗi lần rút đều phải trả lời được câu “việc này thuộc ngăn nào”, và nhờ vậy những ngăn quan trọng nhất ít bị lẹm.
Vì sao một khoản chung hay cạn đúng lúc cần
Nhà có ba thế hệ thì biến cố không đến lần lượt mà hay chồng lên nhau. Tháng con vào lớp một có khi trùng tháng bố tái khám, cuối năm vừa có đám giỗ vừa phải thay mái tôn bên nhà ông bà. Khi tất cả cùng rút từ một chỗ, người giữ tiền phải tự cân nhắc trong lúc vội, mà quyết định trong lúc vội thường thiên về việc đang réo to nhất, không phải việc quan trọng nhất.
Một khoản chung còn có cái khó nữa: vợ chồng nhìn vào thấy “nhà còn để dành” nên dễ đồng ý những khoản tiêu lớn hơn bình thường. Đến khi biến cố thật xảy ra, người trụ cột mới nhận ra phần lớn số đó đã được ngầm hứa cho việc khác. Chia ngăn là cách nói rõ với nhau từ trước rằng phần này không đụng, phần kia mới được linh hoạt.
Câu hỏi tự kiểm để biết nhà mình có đang rơi vào tình trạng này không: trong một năm qua, quỹ phòng thân bị rút mấy lần, mỗi lần vì việc gì, và có lần nào rút xong mà không bù lại không? Nếu nhớ không ra hoặc phần lớn là việc nhỏ, đó là dấu hiệu nên tách ngăn.
Bảng chia ngăn: biến cố nào, mức đích tính thế nào, ai được rút
Bảng dưới đây là khung để bạn điền số của nhà mình. Dòng đầu đã điền sẵn theo một ví dụ giả định: nhà chi tiêu cơ bản khoảng 10 đơn vị mỗi tháng.
| Ngăn quỹ | Biến cố che | Mức đích (ví dụ giả định) | Ai được quyết rút | Bù lại thế nào |
|---|---|---|---|---|
| Ngăn đệm lặt vặt | xe hỏng, con ốm vặt, đồ điện hỏng | 3 đơn vị | người giữ quỹ tự quyết | trích lại ngay tháng sau |
| Ngăn mất thu nhập | trụ cột mất việc, nghỉ ốm dài | 3 đến 6 tháng chi tiêu tối thiểu | hai vợ chồng cùng đồng ý | ưu tiên bù đầu tiên khi có việc lại |
| Ngăn cha mẹ nằm viện | nhập viện, mổ, người chăm, đi lại | tự ước theo sức khoẻ cha mẹ | người trụ cột, báo vợ hoặc chồng | chia với anh chị em nếu đã thoả thuận |
| Ngăn con chuyển cấp | tháng nhập học, đồng phục, sách vở | theo lịch, góp dần từ trước | đã định sẵn, không cần họp | góp theo lịch, không bù |
| Ngăn nhà cửa | mái dột, điện nước hỏng, nhà cha mẹ xuống cấp | vài đơn vị, tăng dần | hai vợ chồng | trích đều mỗi tháng |
| Ngăn hiếu hỉ, tang lễ | đám cưới, đám giỗ, tang trong họ | theo nếp của dòng họ | người giữ quỹ | trích đều, cuối năm xem lại |
Không nhà nào cần đủ cả sáu ngăn ngay từ đầu. Nhà con còn nhỏ, cha mẹ khoẻ thì ngăn nằm viện có thể mỏng; nhà có cha mẹ bệnh mạn tính thì ngăn này lại phải dày trước cả ngăn mất thu nhập. Bảng chỉ là khung, thứ tự thật do hoàn cảnh nhà bạn quyết.
Thứ tự lấp đầy khi thu nhập chỉ đủ dành ra một ít
Bước một: ngăn đệm nhỏ. Đây là ngăn nhỏ nhất mà đỡ được nhiều nhất. Có vài đơn vị cho chuyện lặt vặt thì các ngăn lớn không bị gặm dần. Thường mất vài tháng là đầy, và cảm giác đầy được một ngăn cũng giúp cả nhà có đà.
Bước hai: ngăn mất thu nhập, tính theo chi tiêu tối thiểu. Không tính theo lương mà tính theo số tiền tối thiểu để nhà sống được một tháng: ăn uống, điện nước, tiền gửi cha mẹ ở mức thấp nhất, học phí bắt buộc. Con số này thường thấp hơn chi tiêu thực tế khá nhiều, nên mục tiêu bớt xa vời.
Bước ba: ngăn cha mẹ nằm viện. Nhà có cha mẹ ngoài bảy mươi hoặc đang điều trị bệnh lâu dài thì có thể đổi chỗ bước hai và bước ba. Quyết định này nên nói rõ giữa vợ chồng, vì nó có nghĩa là chấp nhận ngăn mất thu nhập mỏng hơn một thời gian.
Bước bốn: các ngăn có lịch hẹn. Con chuyển cấp, sửa nhà định kỳ, hiếu hỉ là những việc biết trước, nên góp đều theo lịch thay vì để dành một cục. Góp theo lịch giúp những tháng đó không thành biến cố nữa.
Khi chỉ dành được rất ít. Chia tỷ lệ cho đơn giản, ví dụ giả định: một nửa vào ngăn đang ưu tiên, phần còn lại chia đều các ngăn có lịch. Quan trọng là đều đặn chứ không phải nhiều.
Giữ ranh giới giữa các ngăn mà không cần nhiều tài khoản
Tách ngăn không bắt buộc phải mở nhiều chỗ giữ tiền. Nhiều nhà chỉ cần một cuốn sổ hoặc một bảng tính có sáu cột, mỗi lần góp hay rút đều ghi vào đúng cột. Điều cần giữ là tách quỹ khỏi tiền chi tiêu hằng ngày, để không vô tình tiêu lẹm khi đi chợ. Còn giữ ở đâu, dưới hình thức gì, là chuyện bạn nên tự tìm hiểu kỹ, đọc kỹ điều kiện rút và hỏi người tư vấn độc lập nếu chưa chắc; quỹ dự phòng cần rút được nhanh và không mất giá trị khi rút gấp, đó là hai tiêu chí để tự so sánh.
Một quy tắc giúp nhiều nhà: mượn tạm giữa các ngăn được, nhưng phải ghi rõ “ngăn nhà cửa nợ ngăn đệm 2 đơn vị” và trả lại trước khi góp tiếp vào ngăn khác. Không ghi thì sau vài lần, ranh giới mất hẳn và nhà mình lại quay về một cục chung.
Nếu vợ chồng cùng giữ, nên thống nhất ai là người ghi sổ. Hai người cùng ghi rất dễ thành hai cuốn sổ lệch nhau, và cuộc nói chuyện về tiền lại thành cuộc đối chiếu sổ sách mệt mỏi.
Một nhà đi trọn: từ một cục chung sang bốn ngăn
Chị Hạnh 38 tuổi, con một, mẹ ở quê vừa mổ xong, con trai chuẩn bị vào lớp một. Trước đây vợ chồng chị có một khoản để dành chung, khoảng 18 đơn vị. Trong năm, khoản này bị rút cho đám cưới em chồng, sửa xe, mua máy lọc nước, và đến lúc mẹ mổ thì chỉ còn 9 đơn vị, vừa đủ viện phí, không còn gì cho tháng con nhập học.
Sau đợt đó, chị ngồi với chồng tối chủ nhật, chia lại thành bốn ngăn: đệm 3 đơn vị, mất thu nhập, mẹ nằm viện, con chuyển cấp. Chị nói: “Mình không cần nhiều ngăn, chỉ cần biết tiền này của việc gì. Lần sau em họ cưới, mình lấy từ tiền tiêu tháng đó chứ không lấy từ ngăn của mẹ.” Chồng chị đồng ý nhưng xin giữ ngăn hiếu hỉ riêng vì bên nội nhiều việc. Họ thêm ngăn thứ năm.
Một năm sau, ngăn mất thu nhập mới được khoảng hai tháng chi tiêu tối thiểu, chưa tới mức đích. Nhưng khi mẹ tái nhập viện, chị rút từ đúng ngăn của mẹ mà không phải bàn lại, và tháng con nhập học không phải vay ai. Chưa trọn vẹn, nhưng lần đầu tiên chị không phải chọn giữa mẹ và con.
Bẫy thường gặp khi chia ngăn
Những chỗ dễ vấp mà nhiều nhà đã đi qua:
- Chia quá nhiều ngăn. Mười ngăn mỗi ngăn một chút thì không ngăn nào đủ dùng. Bắt đầu với ba đến năm ngăn.
- Đặt mức đích theo nỗi sợ. Mức đích quá cao làm cả nhà nản. Đặt theo chi tiêu tối thiểu và nâng dần mỗi năm.
- Rút mà không ghi. Một lần không ghi thì lần sau ai cũng nghĩ quỹ còn nguyên.
- Để một người âm thầm giữ hết. Người còn lại không biết quỹ có gì sẽ không giúp giữ được ranh giới.
- Bắt quỹ dự phòng làm thêm việc khác. Mục đích của quỹ là rút được ngay khi cần; làm cho tiền lớn lên không phải việc của nó. Muốn tính chuyện khác thì tách hẳn ra và hỏi tư vấn độc lập.
Câu hỏi tự kiểm sau ba tháng: ngăn nào đã bị mượn, đã trả chưa, và có ngăn nào nhà mình chưa từng góp vào? Ngăn không ai góp thì hoặc gộp đi, hoặc phải nói rõ vì sao chưa góp.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn, và điều không cần lo quá
Nếu nhà đang có khoản nợ phải trả hằng tháng, thứ tự giữa trả nợ và dựng quỹ là câu hỏi nên mang tới một người tư vấn tài chính độc lập, không gắn với sản phẩm nào, để xem cụ thể. Nguyên tắc chung chỉ là: đừng vay để lấp quỹ, và đừng để quỹ trống hoàn toàn chỉ để trả nợ nhanh hơn.
Cũng nên hỏi người có chuyên môn khi nhà bạn định giữ quỹ ở một hình thức mà mình chưa hiểu rõ điều kiện rút. Câu hỏi để mang theo: rút trước hạn thì mất gì, rút trong bao lâu thì tiền về tay, có khoản phí nào khi rút, và ai ngoài mình có quyền rút. Người tư vấn trả lời vòng vo những câu này thì đó chưa phải người để tin.
Điều không cần lo quá: không có mức “đủ” chuẩn cho mọi nhà. Một nhà có hai nguồn thu ổn định cần ít hơn nhà chỉ một người đi làm với thu nhập theo mùa. Nhà bạn có ngăn đệm và đang góp đều vào một ngăn lớn là đã đi đúng hướng, dù con số còn nhỏ. Cũng đừng so ngăn quỹ của nhà mình với nhà người khác: mỗi nhà có số người phải lo, sức khoẻ cha mẹ và độ ổn định thu nhập khác nhau, nên con số của nhà kia không nói gì về nhà mình.
Xem lại các ngăn mỗi năm một lần
Ngăn quỹ không phải chia một lần là xong. Mỗi năm, nên chọn một buổi tối yên, thường là sau Tết hoặc đầu năm học, để hai vợ chồng cùng nhìn lại. Ba câu hỏi đủ dùng: năm qua ngăn nào bị rút nhiều nhất và vì sao, biến cố nào sắp tới gần hơn năm ngoái, và chi tiêu tối thiểu của nhà đã thay đổi thế nào.
Cha mẹ già thêm một tuổi thì ngăn nằm viện thường phải dày lên. Con sắp chuyển cấp thì ngăn chuyển cấp phải góp nhanh hơn. Một người vừa đổi sang việc có thu nhập kém ổn định hơn thì ngăn mất thu nhập phải lên đầu danh sách. Mỗi thay đổi kiểu này nên được ghi lại một dòng trong sổ, để năm sau nhìn lại còn biết vì sao mình đã đổi thứ tự.
Câu mở lời có thể dùng: “Mình ngồi mười lăm phút xem lại mấy ngăn quỹ nhé. Năm nay bố yếu hơn, con sắp lên cấp hai, mình xem ngăn nào cần góp nhanh hơn, ngăn nào tạm chậm lại được.” Nói theo kiểu cùng xem, không theo kiểu báo cáo hay trách, buổi xem lại sẽ ngắn và nhẹ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mở nhiều chỗ giữ tiền để chia quỹ dự phòng theo biến cố không?
Không bắt buộc. Một cuốn sổ hoặc bảng tính chia cột theo từng ngăn là đủ để giữ ranh giới. Điều cần tách là quỹ với tiền chi tiêu hằng ngày, để không vô tình tiêu lẹm vào quỹ khi đi chợ hay trả hoá đơn.
Ngăn nào nên lấp đầy trước khi thu nhập eo hẹp?
Thường là một ngăn đệm nhỏ cho việc lặt vặt, rồi tới ngăn cho người trụ cột mất thu nhập. Nhà có cha mẹ già đang bệnh lâu dài có thể đưa ngăn cha mẹ nằm viện lên trước, miễn hai vợ chồng thống nhất rõ.
Mức đích của mỗi ngăn tính theo lương hay theo chi tiêu?
Nên tính theo chi tiêu tối thiểu, tức số tiền để nhà sống được một tháng ở mức thấp nhất. Con số này thấp hơn chi tiêu thực tế, nên mục tiêu dễ đạt hơn và phản ánh đúng thứ nhà cần khi có chuyện.
Mượn tạm từ ngăn này sang ngăn khác có sao không?
Được, nhưng phải ghi rõ ngăn nào đang nợ ngăn nào bao nhiêu đơn vị và trả lại trước khi góp vào chỗ khác. Mượn không ghi vài lần là ranh giới giữa các ngăn biến mất.
Đám cưới, đám giỗ trong họ có nên lấy từ quỹ dự phòng không?
Nên có một ngăn riêng cho hiếu hỉ góp đều mỗi tháng, thay vì rút từ ngăn mất thu nhập hay ngăn cha mẹ nằm viện. Việc trong họ phần lớn biết trước được, nên góp theo lịch là cách nhẹ nhất.
Đang có nợ thì có nên dựng quỹ dự phòng không?
Nguyên tắc chung là không vay để lấp quỹ và không để quỹ trống hoàn toàn. Còn thứ tự cụ thể giữa trả nợ và dựng quỹ nên hỏi một người tư vấn tài chính độc lập xem trên số liệu thật của nhà bạn.