Khi đi làm lại sau một trận ốm dài, đừng trả mọi khoản về mức cũ ngay tháng đầu. Thứ tự an toàn là: bù lại quỹ dự phòng tới mức tối thiểu trước, rồi khôi phục khoản cho cha mẹ và cho con, rồi trả ơn người đã giúp, cuối cùng mới tới các kế hoạch dài hạn như quỹ hưu trí. Thu nhập những tháng đầu thường chưa về như cũ, và sức mình cũng vậy.
Bài này đi theo thứ tự đó, với một bảng khôi phục từng khoản, cách nói với cha mẹ và anh chị em khi chưa gửi lại được như trước, cách trả ơn những người đã giúp mà không tự làm mình kiệt, và những dấu hiệu cho thấy mình đang ôm lại quá sớm. Ví dụ tiền đều là "đơn vị" giả định.
Bảng khôi phục: khoản nào về trước
Kẻ bảng này với vợ hoặc chồng ngay tuần đầu đi làm lại. Cột "Điều kiện để tăng" giúp tránh việc tăng theo cảm giác áy náy. Dòng ví dụ là giả định.
| Thứ tự | Khoản | Mức trong lúc ốm (ví dụ) | Mức mục tiêu | Điều kiện để tăng |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Bù quỹ dự phòng | Còn 2 tháng chi tiêu | Ít nhất 3 tháng | Mỗi tháng góp 1 đơn vị cho tới mức tối thiểu |
| 2 | Thuốc và khám của cha mẹ | Đã giữ nguyên | Giữ nguyên | Không đổi |
| 3 | Sinh hoạt gửi cha mẹ | 2 đơn vị | 3 đơn vị | Khi quỹ dự phòng đạt mức tối thiểu |
| 4 | Học thêm của con | Tạm dừng | Một môn trước | Sau hai tháng lương đều |
| 5 | Trả lại khoản người thân giúp | Chưa trả | Theo hẹn đã bàn | Bàn lại lịch với từng người |
| 6 | Quỹ hưu trí của mình | Tạm ngưng | Mức cũ | Khi các dòng trên đã ổn |
Có người sẽ hỏi vì sao quỹ dự phòng đứng trước cả khoản gửi cha mẹ. Lý do thực tế: vừa ốm dậy là lúc dễ ốm lại hoặc dễ có biến cố khác nhất. Nếu quỹ đang cạn mà có chuyện, nhà sẽ phải vay, và lúc đó chính khoản gửi cha mẹ cũng bị cắt lần nữa. Bù quỹ trước là bảo vệ khoản cho cha mẹ.
Thuốc và khám của cha mẹ nằm ở dòng hai nhưng thực ra không phải khôi phục, vì nó chưa bao giờ bị cắt. Nếu nhà bạn đã phải cắt khoản này trong lúc ốm, hãy đưa nó lên dòng một.
Thu nhập chưa về như cũ: những gì thường xảy ra
Nhiều người đi làm lại với thu nhập thấp hơn trước một thời gian: làm ít giờ hơn vì sức chưa đủ, mất một phần thưởng, chuyển sang vị trí nhẹ hơn, hoặc với người làm tự do thì khách cũ đã tìm chỗ khác. Đây là chuyện thường gặp, không phải thất bại.
Điều nên làm là tính lại chi tối thiểu theo thu nhập thực của ba tháng đầu, không theo thu nhập trước khi ốm. Ví dụ giả định: trước ốm thu nhập 12 đơn vị, giờ 9 đơn vị; chi tối thiểu 8 đơn vị; phần dư 1 đơn vị mỗi tháng đi vào dòng một của bảng trên. Chỉ khi thu nhập tăng lên thì mới mở thêm dòng.
Nếu nơi làm việc cho phép quay lại theo lộ trình, giảm giờ rồi tăng dần, hãy hỏi rõ thu nhập trong từng giai đoạn để tính. Nếu có quyền lợi bảo hiểm xã hội liên quan tới thời gian nghỉ ốm hay dưỡng sức chưa nhận, hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc bộ phận nhân sự theo quy định hiện hành.
Câu hỏi tự kiểm mỗi tháng: "Tháng này mình có đang chi theo thu nhập của năm ngoái không?" Câu này nghe đơn giản nhưng bắt được rất nhiều khoản chi trượt về thói quen cũ mà không ai để ý.
Nói với cha mẹ và anh chị em khi chưa gửi lại như trước
Cha mẹ biết con đi làm lại thường mừng, và có khi nghĩ mọi thứ đã như cũ. Anh chị em đã gánh thêm trong lúc mình ốm có thể chờ mình nhận lại phần cũ ngay. Nói rõ lịch khôi phục giúp tránh hiểu lầm cả hai phía.
Với cha mẹ: "Con đi làm lại rồi, mẹ yên tâm. Mấy tháng đầu lương chưa đủ như cũ nên con gửi như lúc này đã, khoảng ba tháng nữa con gửi lại như trước. Phần thuốc của mẹ con vẫn lo đều." Câu này cho cha mẹ một mốc cụ thể và nhắc lại phần quan trọng nhất không thay đổi.
Với anh chị em đã gánh thêm: "Mấy tháng em ốm, anh chị gánh thêm phần của bố mẹ, em ghi nhớ. Em đi làm lại nhưng lương chưa như cũ. Em đề nghị thế này: tháng sau em nhận lại một nửa phần cũ, ba tháng nữa nhận lại đủ. Anh chị thấy được không?" Đưa ra một lịch cụ thể và hỏi ý, thay vì để mọi người tự đoán.
Nếu anh chị em không vui với lịch đó, hãy lắng nghe trước. Có thể họ cũng đã căng trong mấy tháng qua. Một lịch nhận lại nhanh hơn một chút mà cả nhà cùng đồng ý vẫn tốt hơn một lịch hợp lý mà một người ôm bực.
Trả ơn người đã giúp mà không tự làm mình kiệt
Phân biệt khoản giúp và khoản cho mượn. Mở lại cuốn sổ đã ghi trong lúc ốm. Khoản nào người ta nói rõ là cho mượn, khoản nào là giúp. Nếu không rõ, hỏi thẳng một cách nhẹ nhàng: "Hồi em ốm, anh giúp em 2 đơn vị, em muốn hỏi anh tính thế nào để em sắp xếp gửi lại."
Khoản cho mượn: bàn lịch, đừng hứa gấp. Đưa ra một lịch trả vừa sức, theo thu nhập thực. Trả đều từng phần nhỏ giữ được lòng tin hơn hứa trả một lần rồi trễ.
Khoản giúp: trả ơn bằng nhiều cách. Không phải mọi khoản giúp đều cần trả bằng tiền. Người đã đón con mình suốt hai tháng có thể được trả ơn bằng việc mình đón con họ khi họ cần, bằng một bữa cơm, bằng sự có mặt khi nhà họ có chuyện.
Đừng vay để trả ơn. Muốn trả nhanh cho nhẹ lòng là dễ hiểu, nhưng vay khoản mới để trả khoản cũ chỉ chuyển gánh từ người thân sang một chỗ khó thương lượng hơn.
Tình huống đi trọn: anh Khánh và tháng thứ hai
Anh Khánh 43 tuổi đi làm lại sau năm tháng điều trị. Trong lúc anh ốm, vợ anh rút gần hết quỹ dự phòng, chị gái anh gánh thêm phần gửi bố mẹ, một người bạn cho mượn 3 đơn vị. Tháng đầu đi làm lại, anh áy náy, trả ngay chị gái phần đã gánh và gửi bố mẹ như cũ.
Tháng thứ hai, con anh phải đóng một khoản đầu năm học, quỹ dự phòng không còn gì, anh phải xin ứng lương. Vợ anh ngồi lại với anh, kẻ bảng khôi phục. Anh gọi cho chị gái: "Tháng trước em vội quá, giờ em xin nhận lại phần bố mẹ dần trong ba tháng." Chị gái hơi phật ý, nhưng đồng ý.
Sau bốn tháng, quỹ dự phòng của nhà về được mức hai tháng chi tiêu, chưa đủ mức anh muốn. Khoản mượn bạn anh trả được một nửa. Nhưng anh không phải ứng lương thêm lần nào, và lần tái khám tiếp theo bác sĩ bảo anh hồi phục tốt hơn mong đợi. Anh nói điều anh học được là áy náy không phải là kế hoạch.
Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều nhà: tháng đầu đi làm lại, người trụ cột trả mọi thứ về như cũ vì thấy có lỗi, rồi tháng thứ hai hoặc thứ ba lại hụt. Bảng khôi phục giúp tách cảm giác ra khỏi quyết định.
Quỹ dài hạn bị gián đoạn: bù lại hay bỏ qua
Trong lúc ốm, nhiều nhà đã tạm ngưng góp quỹ học tập cho con hoặc khoản để dành cho tuổi già của chính mình. Đi làm lại, câu hỏi là có cần bù đủ phần đã lỡ hay chỉ góp tiếp từ bây giờ.
Nguyên tắc đơn giản: góp tiếp đều đặn từ khi các khoản ở dòng trên của bảng khôi phục đã ổn, rồi mới tính chuyện bù. Bù dồn trong vài tháng thường làm hụt các khoản khác. Thay vào đó, có thể kéo dài thời gian góp, hoặc tăng nhẹ mức góp khi thu nhập về lại như cũ. Ví dụ giả định: đã lỡ sáu tháng, mỗi tháng 1 đơn vị; thay vì bù 6 đơn vị một lúc, có thể góp thêm một phần nhỏ mỗi tháng trong một hai năm sau đó.
Với khoản để dành tuổi già qua bảo hiểm xã hội tự nguyện hay các hình thức khác, quy định về việc gián đoạn và đóng bù có thể khác nhau. Hãy hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc đọc lại điều khoản của chính khoản mình tham gia, đừng đoán.
Câu hỏi tự kiểm trước khi quyết bù: "Nếu mình bù khoản này trong tháng tới, quỹ dự phòng của nhà còn đủ bao nhiêu tháng chi tiêu?" Nếu câu trả lời dưới mức tối thiểu cả nhà đã chọn, nên cho việc bù chờ thêm.
Dấu hiệu mình đang ôm lại quá sớm
Sau ốm dài, sức chưa về nhưng trách nhiệm thì về ngay. Để ý những dấu hiệu sau, ở chính mình:
- Nhận thêm việc làm thêm ngay khi vừa đi làm lại, để "bù cho nhanh".
- Bỏ lịch tái khám hoặc tập phục hồi vì bận việc.
- Ngủ ít hơn hẳn so với lúc trước khi ốm, hay mệt, hay cáu với con.
- Không muốn nói với vợ hoặc chồng về tiền vì sợ họ lo.
- Thấy có lỗi mỗi khi tiêu một khoản nhỏ cho chính mình.
Nếu thấy mình có từ hai dấu hiệu trở lên, hãy lùi lại một nấc trong bảng khôi phục và nói với người nhà. Giữ lịch tái khám là việc của bác sĩ và của bạn; bài này chỉ nhắc rằng sức khoẻ của người trụ cột chính là khoản để dành lớn nhất của cả nhà.
Nếu mệt mỏi, mất ngủ, cảm giác bế tắc kéo dài, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất, và báo ngay cho một người thân.
Câu hỏi thường gặp
Đi làm lại sau ốm dài thì nên khôi phục khoản nào trước?
Thường nên bù quỹ dự phòng tới mức tối thiểu trước, vì vừa ốm dậy là lúc dễ có biến cố. Sau đó khôi phục khoản cho cha mẹ, cho con, rồi trả lại người thân đã giúp, cuối cùng mới tới quỹ hưu trí và các kế hoạch dài hạn.
Thu nhập sau khi đi làm lại thấp hơn trước thì tính chi tiêu thế nào?
Tính lại chi tối thiểu theo thu nhập thực của vài tháng đầu, không theo thu nhập trước khi ốm. Phần dư dồn vào bù quỹ dự phòng. Chỉ khi thu nhập tăng lên mới mở dần các khoản đã tạm dừng.
Anh chị em đã gánh thêm phần bố mẹ, khi đi làm lại có nên nhận lại ngay?
Nên đưa ra một lịch nhận lại cụ thể, vừa sức, và hỏi ý anh chị em. Nhận lại từng phần trong vài tháng an toàn hơn nhận hết ngay rồi lại hụt. Lắng nghe nếu họ cũng đang căng, và điều chỉnh lịch cùng nhau.
Có nên vay để trả lại người thân đã giúp lúc mình ốm?
Không nên. Vay khoản mới để trả khoản cũ chỉ chuyển gánh sang một chỗ khó thương lượng hơn. Nên phân biệt khoản giúp và khoản cho mượn, bàn lịch trả vừa sức cho khoản mượn, và trả ơn khoản giúp bằng nhiều cách khác ngoài tiền.
Làm sao biết mình đang ôm việc lại quá sớm sau khi ốm?
Để ý các dấu hiệu như nhận thêm việc làm thêm ngay, bỏ lịch tái khám, ngủ ít, hay cáu, không muốn nói chuyện tiền với vợ hoặc chồng. Có từ hai dấu hiệu trở lên thì nên lùi lại một nấc và nói với người nhà.
Quyền lợi bảo hiểm xã hội sau thời gian nghỉ ốm hỏi ở đâu?
Hãy hỏi trực tiếp bộ phận nhân sự nơi làm việc hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình tham gia. Quyền lợi phụ thuộc quá trình đóng và quy định hiện hành, nên đừng dựa vào kinh nghiệm của người quen. Mang theo giấy tờ điều trị khi hỏi.