Bạn đã quyết tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, nhưng mỗi tháng còn phải gửi tiền về cho cha mẹ và lo học cho con. Câu hỏi thật không phải là bảo hiểm tự nguyện là gì, mà là chọn mức nào để giữ được nhiều năm mà không cắt vào phần của cha mẹ và con. Khung trả lời: chọn mức mà tháng thấp nhất trong năm của bạn vẫn đóng được, chọn cách đóng hợp với nhịp thu nhập, và hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về đúng trường hợp của mình trước khi quyết.
Bài này không bàn mức hưởng hay công thức, vì những thứ đó thay đổi theo văn bản và phụ thuộc quá trình đóng của từng người. Ở đây chỉ có cách nghĩ của người đứng giữa: một khoản cam kết dài hạn đặt cạnh những khoản không thể lùi của cha mẹ và con, làm sao để nó không là khoản đầu tiên bị cắt khi tháng chật.
Vì sao "đóng cao cho nhanh đủ" thường không bền với người gánh hai đầu
Người mới tìm hiểu hay có phản xạ chọn mức cao để tuổi già được nhiều hơn. Với người độc thân thu nhập đều, điều đó có thể hợp lý. Với người đang gửi tiền về quê đều đặn và có con đang đi học, mức cao thường gãy ở năm thứ hai, khi một biến cố đến: cha mẹ nhập viện, con chuyển cấp, việc làm ăn chậm một mùa.
Khi gãy, nhiều người ngừng hẳn chứ không hạ mức. Quá trình đóng bị gián đoạn, và mỗi lần quay lại lại phải lấy đà. Thực tế của người đứng giữa là: tính liên tục quan trọng hơn mức cao. Một mức vừa phải đóng đều nhiều năm thường để lại nhiều hơn một mức cao đóng ngắt quãng.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "mình muốn về già có bao nhiêu" mà là "tháng tệ nhất trong năm qua, mình còn trả được khoản này không". Nếu không, mức đó là quá cao với hoàn cảnh hiện tại, dù trông hợp lý trên giấy. Khi một khoản lớn khác kết thúc, chẳng hạn con qua cấp học tốn kém, bạn có thể hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về việc điều chỉnh mức đóng theo quy định hiện hành.
Bảng chọn mức theo tháng thấp nhất trong năm
Lấy thu nhập mười hai tháng gần nhất, tìm tháng thấp nhất, trừ các khoản sống còn và cam kết đều với cha mẹ, con. Phần còn lại là trần để cân nhắc mức đóng. Ví dụ dưới đây là giả định, số là đơn vị.
| Dòng | Tháng thấp nhất (ví dụ giả định) | Tháng trung bình (ví dụ giả định) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thu nhập | 12 đơn vị | 18 đơn vị | buôn bán nhỏ, lên xuống theo mùa |
| Sống còn của cả nhà | 9 đơn vị | 9 đơn vị | ăn, ở, điện nước, thuốc đang dùng |
| Gửi cha mẹ + học chính của con | 2 đơn vị | 2 đơn vị | không lùi |
| Còn lại | 1 đơn vị | 7 đơn vị | trần để cân nhắc mức đóng là khoảng 1 đơn vị |
| Mức đóng chọn thử | dưới 1 đơn vị | dưới 1 đơn vị | tháng nhiều thì để thêm vào khoản dự trữ cho chính việc đóng |
Nhìn bảng, mức đóng nằm dưới phần còn lại của tháng thấp nhất, không phải của tháng trung bình. Phần dư của tháng nhiều không dồn vào mức đóng cao hơn, mà để một khoản nhỏ riêng dùng cho chính việc đóng bảo hiểm khi tới tháng ít. Cách này giữ được nhịp mà không phải đánh cược vào tháng tốt.
Chọn cách đóng hợp với nhịp thu nhập
Ngoài mức, cách đóng theo kỳ cũng quyết định bạn giữ được bao lâu. Các phương thức cụ thể và điều kiện của từng phương thức do văn bản hiện hành quy định; đây là cách nghĩ để mang tới khi hỏi.
- Xác định nhịp tiền vào của nhà mình. Lương tháng đều, tiền về theo mùa vụ, hay tiền về theo từng đơn hàng? Mỗi nhịp hợp với một cách đóng khác nhau.
- Với thu nhập đều: đóng theo kỳ ngắn giúp khoản đó nằm cạnh tiền điện, tiền học, khó bị quên.
- Với thu nhập theo mùa: đóng gộp sau mùa thu hoạch hay mùa bán hàng có thể đỡ áp lực hơn, nhưng phải để riêng ngay khi tiền về, đừng chờ.
- Hỏi rõ việc đóng bù, đóng trước. Mỗi thời kỳ có quy định riêng về việc đóng cho những tháng còn thiếu hoặc đóng trước nhiều kỳ. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc đại lý thu được uỷ quyền chính thức, giữ biên lai.
- Đặt nhắc lịch. Ghi ngày đóng vào cùng chỗ ghi ngày gửi tiền cha mẹ, ngày đóng học của con. Một khoản không có ngày nhắc là khoản dễ bị trễ nhất.
Nếu bạn có cha mẹ cũng đang đóng tự nguyện hoặc đang hưởng chế độ, đừng gộp giấy tờ của mọi người vào một chỗ không tên. Mỗi người một bìa riêng, ghi rõ mã số và kỳ đóng, để khi cần hỏi không phải lục tìm.
Mang theo những câu hỏi này khi tới cơ quan bảo hiểm xã hội
Đi hỏi trực tiếp là cách chắc nhất để biết quyền lợi của mình theo văn bản đang áp dụng. Ghi trước câu hỏi vào sổ, ghi câu trả lời ngay tại chỗ:
- Quá trình đóng của mình đến nay đã được ghi nhận bao nhiêu tháng, có giai đoạn nào bị thiếu hoặc ghi sai không?
- Với trường hợp đã từng đóng bắt buộc rồi nghỉ, nay đóng tiếp tự nguyện, thời gian có được cộng nối không?
- Các mức đóng hiện được chọn trong khoảng nào, và khi nào được đổi mức?
- Nếu một thời gian không đóng được, quá trình đã đóng có bị mất không, quay lại thì làm thế nào?
- Có những phương thức đóng nào, đóng gộp hay đóng bù được tính ra sao theo quy định hiện hành?
- Nếu chẳng may mình mất sớm, người thân được hưởng những gì và cần giấy tờ gì?
- Có chính sách hỗ trợ mức đóng cho nhóm nào, mình có thuộc nhóm đó không?
Khi đi hỏi, bạn cứ nói tự nhiên bằng lời của mình. Quan trọng là hỏi về trường hợp cụ thể của bạn, không hỏi chung chung, và nhờ cán bộ chỉ văn bản đang áp dụng để bạn tự đọc lại sau.
Tình huống đi trọn: anh Tùng và mức đóng thứ hai
Anh Tùng bốn mươi hai tuổi, chạy xe giao hàng, thu nhập không đều. Bố anh nằm viện lâu, ba anh em mỗi người góp một kiểu: anh cả góp tiền, chị hai góp công chăm, anh góp lúc có lúc không. Hai năm trước anh đăng ký bảo hiểm xã hội tự nguyện ở mức khá cao vì nghe nói "đóng cao về già mới đủ sống".
Đến tháng bố nhập viện lần thứ ba, anh trễ hai kỳ liền và định bỏ luôn. Vợ anh đề nghị ngồi xem lại sổ thu chi mười hai tháng. Tháng thấp nhất của nhà chỉ còn dư rất ít sau khi trừ tiền ăn, tiền học của con và phần góp cho bố. Anh tới cơ quan bảo hiểm xã hội hỏi về việc đổi mức và đóng tiếp, được chỉ văn bản hiện hành và cách làm.
Anh hạ xuống mức thấp hơn mà tháng tệ nhất vẫn trả được, và mỗi lần có chuyến giao hàng xa thì bỏ riêng một ít vào ống "tiền đóng bảo hiểm". Anh nói với vợ: "Thà đóng ít mà đều, còn hơn đóng nhiều rồi đứt." Kết quả không như mong muốn ban đầu: mức dự kiến cho tuổi già thấp hơn, và anh vẫn lo. Nhưng sau một năm anh không trễ kỳ nào, và lần đầu tiên anh biết chính xác quá trình đóng của mình.
Bẫy hay gặp và điều không cần lo quá
Những chuyện dưới đây làm nhiều người bỏ dở hoặc chịu thiệt mà không biết:
- Đóng qua người quen, không giữ biên lai. Chỉ đóng qua kênh chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc đại lý thu được uỷ quyền, giữ mọi biên lai, và tự kiểm quá trình đóng định kỳ.
- Tin lời mời "đóng một lần, hưởng trọn đời" từ người lạ. Mọi lời hứa nghe quá dễ đều đáng ngờ. Hỏi lại chính cơ quan bảo hiểm xã hội trước khi chuyển bất kỳ khoản tiền nào.
- Nhầm bảo hiểm xã hội tự nguyện với sản phẩm bảo hiểm thương mại. Hai thứ khác nhau về bản chất, người quản lý và cách hưởng. Khi ai đó giới thiệu một sản phẩm "hưu trí", hỏi rõ đó là gì, ai đứng sau, điều kiện rút ra sao.
- Bỏ hẳn khi trễ vài kỳ. Trễ không có nghĩa là mất hết. Hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về cách đóng tiếp trước khi kết luận.
Điều không cần lo quá: bạn không cần hiểu hết mọi điều luật mới bắt đầu. Bạn chỉ cần biết mình đang đóng gì, đã đóng bao lâu, và có một người ở cơ quan bảo hiểm xã hội để hỏi khi có thay đổi.
Khi tiền cho cha mẹ và cho con cùng tăng một lúc
Những năm nặng nhất của người đứng giữa thường là lúc cha mẹ bắt đầu cần khám chữa bệnh đều đặn và con bước vào giai đoạn học tốn kém. Hai khoản này hay tăng cùng lúc, và khoản đóng bảo hiểm của mình là thứ trông dễ cắt nhất vì không ai phàn nàn ngay.
Một cách nghĩ giúp đỡ rối: trước khi cắt khoản đóng bảo hiểm, xem lại hai khoản đang tăng có phần nào là mong muốn chứ không phải sống còn. Học thêm môn thứ hai, khám ở nơi xa hơn chỉ vì nghe người quen giới thiệu, quà biếu dịp lễ lớn hơn mọi năm: những phần đó có thể bàn lại trước. Tiền thuốc đang dùng của cha mẹ, học phí chính của con thì giữ.
Nếu sau khi xem lại vẫn thiếu, chia phần thiếu ra theo tỷ lệ thay vì dồn hết vào một khoản. Ví dụ giả định: thiếu ba đơn vị mỗi tháng, thì lùi hai đơn vị ở các khoản mong muốn, giảm nửa đơn vị ở phần góp quỹ dự phòng, và hạ mức đóng bảo hiểm thêm nửa đơn vị thay vì ngừng hẳn. Cách chia đều này đau ít hơn, và không khoản nào biến mất.
Câu nói với anh chị em khi bạn cần họ góp thêm cho cha mẹ để mình giữ được phần nền tuổi già: "Em vẫn góp phần của em cho bố mẹ. Nhưng em cũng đang đóng bảo hiểm cho tuổi già của mình, để sau này không đè lên các cháu. Mình chia lại phần tăng thêm được không?"
Câu hỏi thường gặp
Đang gửi tiền cho bố mẹ và nuôi con thì chọn mức đóng tự nguyện theo tháng nào?
Theo tháng thu nhập thấp nhất trong mười hai tháng gần nhất, sau khi đã trừ các khoản sống còn và phần gửi cha mẹ, học chính của con. Mức đóng nằm dưới phần còn lại của tháng đó thì mới giữ được qua những năm cha mẹ ốm, con chuyển cấp.
Chọn mức đóng thấp có thiệt không?
Mức thấp thì quyền lợi dự kiến thấp hơn, đó là sự thật. Nhưng với người đang gánh hai đầu, một mức vừa sức đóng đều nhiều năm thường tốt hơn một mức cao rồi bỏ dở. Khi thu nhập dễ thở hơn, hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về việc điều chỉnh mức theo quy định hiện hành.
Đang đóng mà gặp năm khó, bố mẹ nằm viện, có nên ngừng đóng không?
Trước khi ngừng, hỏi xem có thể hạ mức hay đổi kỳ đóng không. Nếu buộc phải tạm ngừng, ghi rõ ngày ngừng và lý do, giữ giấy tờ, và hỏi cách đóng tiếp khi qua giai đoạn khó. Quá trình đã đóng thường được ghi nhận, nhưng hãy xác nhận với cơ quan bảo hiểm xã hội.
Đóng qua đại lý thu hay người quen thì có an toàn không?
Chỉ đóng qua kênh chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc đại lý thu được uỷ quyền, và luôn giữ biên lai. Định kỳ tự kiểm quá trình đóng đã được ghi nhận. Nếu có người lạ hứa hẹn quyền lợi bất thường hoặc đòi chuyển tiền gấp, dừng lại và hỏi thẳng cơ quan bảo hiểm xã hội.
Tháng làm ăn được nhiều tiền có nên đóng mức cao hơn cho nhanh không?
Thường không cần đổi mức theo tháng tốt. Để phần dư của tháng nhiều vào một khoản nhỏ riêng dành cho chính việc đóng, dùng khi tới tháng ít. Muốn tăng mức hẳn thì chờ khi một khoản lớn của cha mẹ hay của con kết thúc, rồi hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội về việc đổi mức theo quy định hiện hành.