Ngăn quỹ cho lúc người trụ cột mất thu nhập nên tính bằng số tháng chi tiêu tối thiểu của cả nhà, không phải số tháng lương. Chi tiêu tối thiểu là những khoản không cắt được dù có chuyện gì: ăn uống, điện nước, nhà ở, học phí bắt buộc của con, khoản gửi cha mẹ ở mức thấp nhất mà cha mẹ vẫn sống được, thuốc men đều đặn. Mức đích hợp lý với nhiều nhà là từ ba đến sáu tháng chi tiêu tối thiểu, dày hơn nếu thu nhập thất thường hoặc nhà chỉ có một nguồn thu.
Tính theo lương thường cho ra con số quá to, cả nhà nhìn vào thấy không bao giờ với tới nên bỏ cuộc từ đầu. Tính theo chi tiêu tối thiểu thì con số nhỏ hơn, sát thực tế hơn, và buộc vợ chồng ngồi lại trả lời một câu khó nhưng cần: nếu tháng sau không có lương, nhà mình thật sự cần bao nhiêu để không ai phải bỏ học, không ai phải bỏ thuốc.
Lập bảng chi tiêu tối thiểu của cả nhà
Lấy chi tiêu một tháng bình thường, rồi đi qua từng dòng hỏi: nếu mất thu nhập thì khoản này giữ, giảm hay tạm ngưng? Dòng đầu đã điền theo một ví dụ giả định.
| Khoản | Tháng bình thường (ví dụ giả định) | Khi mất thu nhập | Mức tối thiểu | Ai bị ảnh hưởng, cần báo ai |
|---|---|---|---|---|
| Tiền gửi cha mẹ | 2 đơn vị | giảm | 1 đơn vị | cha mẹ; nói trước với vợ hoặc chồng |
| Ăn uống cả nhà | 4 đơn vị | giảm | 3 đơn vị | cả nhà |
| Nhà ở, điện nước | 2 đơn vị | giữ | 2 đơn vị | không ai |
| Học phí bắt buộc của con | 1 đơn vị | giữ | 1 đơn vị | không ai |
| Học thêm, năng khiếu | 1 đơn vị | tạm ngưng hoặc giảm | 0 đến 0,5 đơn vị | con; nói với con thật nhẹ |
| Thuốc đều đặn của ông bà | 0,5 đơn vị | giữ | 0,5 đơn vị | không ai |
| Mua sắm, đi chơi | 1 đơn vị | tạm ngưng | 0 | cả nhà |
Ví dụ này cho thấy nhà chi bình thường khoảng 11,5 đơn vị, nhưng chi tối thiểu chỉ khoảng 7,5 đến 8 đơn vị. Ba tháng chi tối thiểu là khoảng 24 đơn vị, thấp hơn đáng kể so với ba tháng chi bình thường. Bảng này cũng là kế hoạch thu hẹp có sẵn: khi chuyện xảy ra, không phải ngồi nghĩ lại từ đầu trong lúc rối.
Bao nhiêu tháng là hợp với nhà mình
Nhà hai nguồn thu, cả hai việc ổn định. Ba tháng chi tối thiểu thường đã là chỗ dựa tốt, vì khi một người mất việc thì người kia vẫn còn thu nhập.
Nhà một nguồn thu, hoặc một người gánh gần hết. Nên hướng tới sáu tháng, vì thời gian tìm việc mới ở tuổi trung niên có khi kéo dài hơn mình nghĩ, và không có thu nhập thứ hai đỡ.
Thu nhập theo mùa, theo dự án, làm tự do. Ngăn này nên dày nhất, và cách góp cũng khác: tháng thu nhiều góp mạnh, tháng thu ít không góp. Mất việc với người làm tự do thường không đến một lần mà đến bằng những tháng thưa dần.
Mẹ hoặc bố đơn thân. Ngăn này gần như là ngăn quan trọng nhất, vì không có ai thay. Nếu chưa đầy được, ít nhất hãy biết rõ ai trong họ hàng có thể đỡ trong vài tuần đầu và đã nói trước với họ.
Người trụ cột đã ngoài bốn mươi lăm. Nên tính dư hơn một chút so với lúc còn trẻ, đơn giản vì tìm lại việc tương đương thường lâu hơn. Đây không phải lời doạ, chỉ là chuẩn bị cho khả năng thật.
Nhà có người làm công ăn lương lẫn người làm tự do. Tính ngăn theo người có thu nhập lớn hơn, vì mất nguồn đó mới là cú hẫng thật. Nếu người làm tự do là người thu nhiều hơn, ngăn nên dày hơn mức ba tháng.
Góp vào ngăn này khi đang phải gửi tiền cho hai đầu
Người đứng giữa hay nghĩ ngăn mất thu nhập là thứ xa xỉ, vì tháng nào cũng hết sạch cho cha mẹ và con. Cách gỡ thực tế là không đợi có dư rồi mới góp, mà trích một khoản rất nhỏ ngay đầu tháng, ví dụ giả định nửa đơn vị, trước khi chuyển tiền cho ai. Khoản nhỏ tới mức không làm thay đổi bữa cơm nào, nhưng góp đều hai năm thì đã thành vài tháng chi tối thiểu.
Những khoản thu bất thường như thưởng cuối năm, tiền làm thêm, tiền bán món đồ cũ là cơ hội để ngăn này lớn nhanh. Một quy tắc dễ nhớ, ví dụ giả định: một nửa khoản bất thường vào ngăn mất thu nhập cho tới khi đủ mức đích, nửa kia để nhà dùng. Có phần để dùng thì cả nhà ít thấy bị bó.
Nếu vợ hoặc chồng chưa đồng ý ưu tiên ngăn này, có thể mở lời: “Anh không lo là sẽ mất việc, chỉ là nếu có thì mình muốn nhà mình vẫn đóng học được cho con và vẫn gửi được cho bà ba tháng. Mình bớt nửa đơn vị đầu tháng được không, cuối năm xem lại?”
Nếu chuyện xảy ra thật: tuần đầu dùng ngăn này thế nào
Ngăn mất thu nhập chỉ có ích nếu dùng đúng cách. Những việc dưới đây giúp nó kéo được lâu nhất:
- Ngay trong tuần đầu, chuyển nhà sang bảng chi tiêu tối thiểu đã lập sẵn, đừng đợi “xem tình hình thế nào” rồi mới thu hẹp.
- Rút từ ngăn theo từng tháng, mỗi lần đúng một tháng chi tối thiểu, không rút một cục.
- Tìm hiểu ngay các quyền lợi mình có thể có khi nghỉ việc, ví dụ trợ cấp hay bảo hiểm thất nghiệp nếu mình thuộc diện tham gia; điều kiện và thủ tục nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc trung tâm dịch vụ việc làm theo văn bản hiện hành, và làm sớm vì thường có thời hạn nộp hồ sơ.
- Báo cho cha mẹ về mức gửi tạm giảm, bằng lời nhẹ nhàng, đừng để cha mẹ tự phát hiện.
- Đặt một mốc xem lại sau mỗi tháng: nếu ngăn còn dưới một tháng chi mà chưa có thu nhập, đó là lúc bàn với cả nhà về bước tiếp theo, không phải lúc đi vay nóng.
Cảnh báo cần nói rõ: lúc mất việc là lúc dễ bị mời vay qua ứng dụng lạ hay vay nóng “giải ngân ngay”. Đó là đường khiến nhà khó hơn nhiều. Nếu đã vướng và bị đe doạ, gọi công an qua 113.
Tình huống đi trọn: một người gánh, ngăn mới được hai tháng
Chị Mai 41 tuổi, nuôi một con gái học lớp tám, mẹ ở quê bị tiểu đường. Chồng chị làm thời vụ, thu nhập lúc có lúc không, nên lương của chị là nguồn chính. Hai năm nay chị góp đều nửa đơn vị đầu tháng, cộng nửa thưởng Tết, ngăn mất thu nhập được khoảng hai tháng chi tối thiểu.
Công ty chị cắt giảm. Tối hôm đó, chị lấy bảng chi tối thiểu ra, nói với chồng: “Từ tháng này mình sống theo bảng này. Tiền học thêm của con giảm một môn, tiền gửi mẹ em giảm còn một nửa, em sẽ gọi nói với mẹ.” Chồng chị nhận thêm ca. Chị gọi cho mẹ: “Tháng này con gửi ít hơn, con đang chuyển việc, mẹ cần thuốc gì thì cứ nói con.”
Chị tìm được việc mới sau gần ba tháng, lương thấp hơn trước. Ngăn quỹ hết sạch trong tháng thứ ba, chị phải mượn em gái một khoản nhỏ và mất nửa năm mới trả xong. Không trọn vẹn, nhưng con không phải nghỉ học, mẹ không thiếu thuốc ngày nào, và chị không phải vay bên ngoài.
Bẫy thường gặp với ngăn mất thu nhập
Những chỗ hay vấp nhất:
- Rút cho việc không phải mất thu nhập. Ngăn này chỉ dùng khi nguồn thu thật sự gián đoạn. Việc khác dùng ngăn đệm hoặc ngăn riêng.
- Ngại thu hẹp chi tiêu sớm. Giữ mức sống cũ thêm một tháng để “đỡ mất mặt” là mất hẳn một tháng của ngăn.
- Giấu vợ hoặc chồng việc mất thu nhập. Ngăn quỹ chỉ kéo dài được khi cả nhà cùng thu hẹp.
- Không bù lại sau khi có việc mới. Ngăn trống mà không ai nhắc thì lần sau có chuyện sẽ không còn gì.
- Coi bảo hiểm hay trợ cấp là đủ thay ngăn này. Các khoản đó thường có điều kiện, có độ trễ và không bằng thu nhập cũ; nên tra kỹ điều kiện thay vì đoán.
Điều không cần lo quá: ngăn chưa tới mức đích không có nghĩa là vô ích. Hai tháng chi tối thiểu đã đủ để không phải quyết định gì trong hoảng loạn ở những tuần đầu, mà đó thường là lúc người ta dễ quyết sai nhất.
Ai giữ, khi nào được rút, và bù lại ra sao
Ngăn mất thu nhập nên có quy tắc rút chặt nhất trong các ngăn. Một cách nhiều nhà dùng: chỉ được rút khi thu nhập của người trụ cột đã thật sự gián đoạn, không phải khi “có vẻ sắp”; mỗi lần rút phải có cả hai vợ chồng biết; và không được mượn sang việc khác, kể cả việc tốt như sửa nhà cho cha mẹ hay đóng học sớm cho con.
Với người làm tự do, “mất thu nhập” khó định nghĩa hơn. Có thể đặt một ngưỡng, ví dụ giả định: tháng nào thu nhập dưới mức chi tối thiểu thì được rút đúng phần chênh lệch, không rút hơn. Quy tắc đơn giản như vậy giúp mình không tự thuyết phục rằng tháng này “cũng gọi là ít” để rút cho việc khác.
Khi đã có việc lại, ngăn này nên được bù đầu tiên, trước cả ngăn hiếu hỉ hay ngăn nhà cửa. Lý do không phải vì nó quan trọng hơn mọi thứ, mà vì người vừa trải qua một lần mất việc thường có khả năng gặp lại chuyện tương tự sớm hơn người khác, nhất là ở những ngành đang co lại. Một mức bù vừa sức, góp đều trong một hai năm, là đủ.
Câu hỏi tự kiểm sau khi bù xong: bảng chi tối thiểu của nhà đã cập nhật theo mức sống mới chưa? Nhiều nhà sau một lần mất việc thì giữ luôn vài khoản đã cắt, chi tối thiểu thấp đi, và ngăn quỹ cũ bỗng dài thêm được một tháng.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ mất việc nên tính theo lương hay theo chi tiêu?
Nên tính theo chi tiêu tối thiểu của cả nhà, tức những khoản không cắt được như ăn uống, nhà ở, học phí bắt buộc, thuốc đều đặn và khoản gửi cha mẹ ở mức thấp nhất. Con số này nhỏ hơn lương và sát với thứ nhà thật sự cần khi có chuyện.
Nhà chỉ một người đi làm thì quỹ mất thu nhập nên dày tới đâu?
Nhiều nhà một nguồn thu hướng tới khoảng sáu tháng chi tiêu tối thiểu, vì không có thu nhập thứ hai đỡ và tìm việc ở tuổi trung niên có thể lâu. Đây là mức tham khảo, mỗi nhà tự điều chỉnh theo hoàn cảnh.
Đang phải gửi tiền cho bố mẹ và nuôi con thì góp vào quỹ này bằng cách nào?
Trích một khoản rất nhỏ ngay đầu tháng trước khi chuyển tiền cho ai, và dồn một phần các khoản thu bất thường như thưởng hay tiền làm thêm. Góp đều quan trọng hơn góp nhiều.
Khi mất việc có nên giảm tiền gửi bố mẹ không?
Nếu bảng chi tối thiểu cho thấy cần giảm thì nên giảm có kế hoạch và báo trước cho bố mẹ bằng lời nhẹ nhàng, đồng thời giữ những khoản thiết yếu như thuốc. Để bố mẹ tự phát hiện thường làm cả hai bên khó xử hơn.
Có bảo hiểm thất nghiệp thì có cần quỹ mất thu nhập không?
Vẫn nên có, vì các khoản hỗ trợ khi nghỉ việc thường có điều kiện, có thời hạn nộp hồ sơ, có độ trễ và không bằng thu nhập cũ. Điều kiện cụ thể nên hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc trung tâm dịch vụ việc làm.
Quỹ sắp cạn mà chưa có việc thì nên làm gì?
Đó là lúc ngồi lại với cả nhà, xem lại bảng chi tối thiểu, hỏi người thân có thể đỡ tạm và tìm tư vấn độc lập nếu có nợ. Tránh vay nóng hay vay qua ứng dụng lạ; nếu bị đe doạ đòi nợ thì báo công an qua 113.