Khi một người có thu nhập phải nuôi cả cha mẹ lẫn con, cách giữ cho khoản quan trọng không bị tiêu lẫn là chia tiền thành từng phần ngay trong ngày lương về, theo thứ tự cố định: trước hết là những khoản mà thiếu thì cả nhà lung lay (nhà ở, ăn, thuốc men đều đặn, học phí đã cam kết), rồi tới một phần nhỏ để dành cho biến cố, rồi mới tới phần linh hoạt. Phần còn lại sau cùng mới là phần được tiêu thoải mái. Làm ngược lại, tức tiêu trước rồi xem còn gì, thì các khoản lớn luôn rơi vào cuối tháng, lúc túi đã vơi.
Bài này đi vào cách chia: bao nhiêu phần là vừa, thứ tự ra sao, chia bằng cách nào khi tiền về một lần mà chi ra rải rác, và làm gì khi tháng đó tiền không đủ chia cho mọi phần. Không có tỷ lệ chuẩn cho mọi nhà; tỷ lệ trong bài chỉ là ví dụ giả định để bạn thay số của mình vào.
Vì sao phải chia ngay ngày lương, không đợi cuối tháng
Tiền nằm chung một chỗ thì khoản to luôn thua khoản nhỏ. Mỗi ngày có hàng chục khoản nhỏ hợp lý: thêm cái áo cho con, ly cà phê với khách, quà cho mẹ vợ. Không khoản nào sai, nhưng cộng lại chúng ăn vào phần tiền thuốc hay học phí đóng cuối tháng.
Người đứng giữa ít có lúc rảnh để quyết lại. Bạn không thể mỗi ngày ngồi tính lại xem còn đủ cho bố không. Chia một lần vào ngày lương là quyết một lần cho cả tháng, những ngày sau chỉ việc theo.
Nhìn thấy phần còn lại giúp nói "chưa" dễ hơn. Khi phần linh hoạt chỉ còn chừng đó, bạn có lý do rõ ràng để hoãn một khoản mà không phải cãi với chính mình hay với người trong nhà.
Ngày lương là ngày duy nhất bạn thấy đủ. Sau ngày đó, mỗi lần mở ví đều là một lần trừ. Quyết ở lúc thấy đủ thì quyết sáng suốt hơn quyết ở lúc đang thiếu.
Thứ tự các phần và tỷ lệ ví dụ
Thứ tự quan trọng hơn tỷ lệ. Tỷ lệ dưới đây chỉ là ví dụ giả định cho một nhà có cha mẹ ở cùng và một con đi học; nhà bạn sẽ khác. Hãy giữ thứ tự, thay tỷ lệ theo sổ thu chi của chính mình.
| Thứ tự | Phần | Gồm những gì | Tỷ lệ (ví dụ giả định) | Nếu tháng này thiếu |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Mái nhà và bữa ăn | tiền nhà hoặc khoản trả nhà đã cam kết, điện nước, chợ cơ bản | 40 phần trăm | không lùi, các phần sau nhường |
| 2 | Thuốc và học đã cam kết | thuốc đều đặn của cha mẹ, học phí chính của con | 20 phần trăm | giữ, chỉ hoãn khoản mới phát sinh |
| 3 | Gửi cha mẹ hoặc về quê | khoản gửi đều đặn đã hứa | 10 phần trăm | báo trước nếu phải giảm, đừng im lặng |
| 4 | Để dành cho biến cố | một phần nhỏ, dù rất nhỏ | 5 phần trăm | giảm xuống còn tượng trưng, không bỏ hẳn |
| 5 | Đi lại, đi làm của trụ cột | xăng, sửa xe, ăn trưa | 10 phần trăm | giữ, vì không đi làm thì không có tháng sau |
| 6 | Linh hoạt | quần áo, hiếu hỉ, học thêm, đồ gia dụng | phần còn lại | lùi đầu tiên |
Lưu ý phần 5: nhiều người trụ cột cắt khoản đi lại và ăn trưa của chính mình trước tiên. Đó là cắt vào chính nguồn thu. Người đi làm đói, xe hỏng giữa đường, bỏ khám vì không có thời gian, rồi mất việc hay nghỉ ốm thì cả sáu phần cùng sụp.
Chia bằng cách nào khi tiền về một lần mà chi ra rải rác
Chia "trong đầu" là cách dễ thất bại nhất. Phần phải có chỗ để riêng, chỗ nào cũng được, miễn là khi nhìn vào bạn biết phần đó đã có chủ. Vài cách người ta hay dùng, chọn cái hợp thói quen nhà mình:
- Phong bì giấy theo phần: hợp với nhà còn chi nhiều bằng tiền mặt, nhất là phần chợ và phần gửi cha mẹ. Ghi tên phần lên phong bì, hết phong bì nào là hết phần đó.
- Tách ra nhiều tài khoản hoặc nhiều ví: hợp khi phần lớn chi qua chuyển khoản. Không cần nơi nào đặc biệt, chỉ cần tách được phần cố định ra khỏi tài khoản tiêu hằng ngày.
- Chuyển sẵn cho người cầm phần: phần chợ chuyển cho người đi chợ, phần gửi quê chuyển ngay trong ngày lương. Tiền đã rời tay thì không bị tiêu lẫn.
- Giữ một dòng "đã chia" trong sổ thu chi: mỗi tháng ghi phần nào đã tách, bao nhiêu. Khi cần rút từ phần khác, ghi rõ rút từ đâu, để tháng sau bù lại.
Không cách nào hoàn hảo. Điều cần tránh là tiền về một chỗ, chi từ một chỗ, rồi cuối tháng mới cộng. Nếu ai đó mời gọi một sản phẩm "giúp chia tiền tự động" kèm cam kết lợi ích, hãy đọc kỹ điều khoản và hỏi người tư vấn độc lập; việc chia tiền tự nó không cần mua gì cả.
Khi tháng này không đủ chia cho mọi phần
Sẽ có tháng tiền về ít hơn hoặc khoản phát sinh lớn hơn. Lúc đó đừng chia đều sự thiếu cho mọi phần, vì như thế phần nào cũng thiếu một chút và không phần nào làm tròn việc của nó. Hãy đi theo thứ tự: phần 1 và 2 giữ nguyên, phần 5 giữ ở mức tối thiểu, phần 6 lùi trước, rồi tới phần 4 xuống mức tượng trưng, cuối cùng mới tới phần 3.
Phần gửi cha mẹ đứng ở vị trí khó. Đó vừa là tiền vừa là tình. Nếu phải giảm, việc quan trọng nhất là báo trước, đừng để cha mẹ chờ rồi tự đoán. Một câu ngắn là đủ: "Tháng này con kẹt khoản học của cháu, con gửi mẹ trước một nửa, giữa tháng sau con gửi bù. Mẹ cần gì gấp thì gọi con ngay nhé." Phần lớn cha mẹ chịu được việc ít đi, khó chịu được việc không biết.
Nếu tháng nào cũng phải lùi phần 4 và phần 3, đó không còn là tháng thiếu mà là dòng tiền thiếu. Lúc ấy chia khéo không giải quyết được nữa; cần một buổi ngồi lại với vợ chồng, có khi với anh chị em, để bàn chuyện phần góp hoặc thay đổi một khoản lớn. Đừng vay để lấp phần thiếu đều đặn hằng tháng.
Anh Phong chia lương khi là người duy nhất đi làm
Anh Phong 42 tuổi, vợ nghỉ việc ở nhà chăm con nhỏ và mẹ anh vừa bị tai biến nhẹ. Anh là người duy nhất có thu nhập, lương về một lần vào ngày mười. Trước đây tiền nằm hết trong một tài khoản; thường tới ngày hai lăm là vợ anh phải hỏi tiền thuốc của bà.
Hai vợ chồng ngồi lại một tối, lấy sổ thu chi ba tháng trước ra, xếp thành sáu phần như bảng trên. Phần thuốc của mẹ và phần chợ anh chuyển cho vợ ngay ngày mười. Phần đi làm của anh tách sang một ví riêng. Phần để dành chỉ được một chút, anh vẫn giữ. Phần linh hoạt còn lại rất mỏng.
Tháng đầu tiên, giữa tháng có đám cưới em họ phía vợ, phần linh hoạt không đủ. Anh nói với vợ: "Phần thuốc của mẹ với phần chợ mình không đụng. Mình lấy phần để dành ra trước, ghi lại, tháng sau mình bù." Tháng sau anh bù được một nửa. Đến tháng thứ ba thì không còn câu hỏi tiền thuốc vào ngày hai lăm nữa, nhưng phần để dành vẫn mỏng, và anh biết lương một người chỉ chở được tới chừng đó. Anh ghi việc bàn với vợ về khả năng đi làm lại khi con vào mẫu giáo vào danh sách của quý sau.
Những điều không cần lo quá khi mới bắt đầu chia
Tỷ lệ chưa đẹp. Tháng đầu, phần để dành có khi chỉ là một con số rất nhỏ, phần linh hoạt gần như bằng không. Không sao. Cái cần giữ là thói quen tách phần trong ngày lương; tỷ lệ sẽ được sửa dần khi bạn hiểu dòng tiền nhà mình hơn.
Có tháng phải rút chéo giữa các phần. Rút từ phần để dành sang phần thuốc không phải là thất bại, miễn là ghi lại và có kế hoạch bù. Hệ thống phần chỉ hỏng khi rút chéo mà không ai biết.
Không giống cách nhà khác chia. Nhà có cha mẹ ở quê khác nhà có cha mẹ ở cùng; nhà một con khác nhà ba con; nhà có người lớn còn lương hưu khác nhà không có. Đừng so phần của mình với ai. Thước đo duy nhất là cuối tháng các khoản không được lùi có được trả đủ hay không.
Chưa có phần nào cho riêng mình ngoài đi lại. Giai đoạn nặng nhất thường có những tháng như vậy. Hãy ghi nhận nó là một khoản đang nợ chính mình, và khi dòng tiền dễ thở hơn một chút, khoản đầu tiên được thêm vào nên là một lần khám sức khoẻ hay một buổi nghỉ của người đang gánh.
Câu hỏi tự kiểm trước khi chốt cách chia
Trước khi áp dụng, đọc lần lượt và trả lời thật lòng. Nếu câu nào bạn trả lời "không biết", hãy ghi sổ thêm một tháng rồi mới chốt.
- Phần 1 và phần 2 cộng lại đã chiếm bao nhiêu trong thu nhập? Còn đủ cho phần 5 của chính mình không?
- Khoản gửi cha mẹ là con số đã hứa hay con số mình tự đặt? Cha mẹ có biết con số đó là cố định không?
- Ai trong nhà cầm phần nào? Người đó có biết phần của mình là bao nhiêu và đến khi nào thì hết không?
- Nếu tháng sau thu nhập giảm một phần năm, phần nào mình sẽ lùi trước? Vợ hoặc chồng có đồng ý thứ tự đó không?
- Có khoản trả nợ nào đang nằm ngoài sáu phần không? Nếu có, nó phải được đưa vào phần 1, và nếu đã chồng lên nhau thì nên tìm tư vấn độc lập.
- Phần để dành có đang được giữ riêng, hay vẫn nằm lẫn và bị tiêu dần?
Câu hỏi thường gặp
Thu nhập quá thấp thì có cần chia thành sáu phần không?
Không nhất thiết sáu. Khi thu nhập rất sát, có thể gộp còn ba phần: phần không được lùi gồm nhà, ăn, thuốc; phần đi làm của mình; và phần còn lại. Điều quan trọng là thứ tự, không phải số phần.
Có nên dồn hết phần linh hoạt cho con để con không thiệt thòi?
Phần linh hoạt cho con là lựa chọn của từng nhà, nhưng đừng để nó lấn sang phần đi làm hay phần để dành. Một trụ cột kiệt sức hoặc một nhà không có chút để dành nào khiến chính đứa trẻ chịu rủi ro lớn hơn khi có biến cố.
Vợ hoặc chồng không muốn chia tiền theo phần thì làm sao?
Thử đề nghị làm một tháng để xem, kèm lời hứa không dùng kết quả để trách ai. Nhiều người phản đối vì sợ bị kiểm soát; khi thấy phần của mình cũng được tách riêng, họ dễ đồng ý hơn so với nghe một bản kế hoạch dài.
Tiền lương về hai đợt trong tháng thì chia thế nào?
Chia theo việc phải trả trước. Đợt đầu lo các khoản đến hạn sớm như tiền nhà, học phí, gửi cha mẹ; đợt sau lo chợ nửa cuối tháng, đi lại và để dành. Ghi rõ đợt nào gánh phần nào để không phải tính lại mỗi lần.
Có phải lúc nào cũng giữ phần để dành dù tháng đang thiếu?
Nên giữ ở mức tượng trưng thay vì bỏ hẳn, vì thói quen tách riêng quan trọng hơn số tiền tháng đó. Nhưng nếu giữ phần này mà cha mẹ thiếu thuốc hay con thiếu tiền học thì cứ ưu tiên khoản thiết yếu trước, rồi bù lại sau.