Trong nhà nhiều thế hệ, tiền nên được tách theo chủ của nó trước, rồi mới tới mục đích chi: tiền riêng của cha mẹ (lương hưu, tiền để dành của họ, tiền các con khác gửi), tiền của con (mừng tuổi, quà, học bổng), tiền anh chị em góp cho một việc chung, và tiền chung của vợ chồng bạn. Mỗi loại có một người làm chủ, một người giữ, một sổ ghi riêng. Khi bạn giữ hộ mà để lẫn vào ví chung, ngày nào đó có người hỏi lại, bạn sẽ không trả lời được, dù chưa từng tiêu sai đồng nào.
Bài này không bàn chuyện nên gửi cha mẹ bao nhiêu hay chia phần giữa anh chị em thế nào; đó là chuyện khác. Ở đây là việc giữ tiền cho rõ: phân loại, ghi chép, nói với người trong nhà ra sao, và những lúc việc giữ hộ đã vượt quá sức một cuốn sổ, cần tới người có chuyên môn.
Bốn loại tiền dễ lẫn nhất ở nhà ba thế hệ
Tiền riêng của cha mẹ. Lương hưu, trợ cấp, tiền để dành, tiền bán vườn, tiền các con khác gửi về. Cha mẹ là chủ, kể cả khi bạn là người cầm thẻ hay đi rút giùm. Bạn chi từ khoản này cho cha mẹ thì đó là cha mẹ tự chi, không phải bạn chi.
Tiền của con. Tiền mừng tuổi, quà ông bà hai bên cho cháu, học bổng nếu có. Trẻ nhỏ chưa tự giữ được nên bố mẹ giữ, nhưng chủ vẫn là con. Lấy ra đóng học hay mua đồ cho con cũng nên ghi lại, vì đến tuổi biết hỏi, con sẽ hỏi.
Tiền anh chị em góp cho việc chung. Chị gái gửi góp tiền thuốc của mẹ, em trai góp sửa mái nhà ở quê. Bạn là người giữ và chi, nhưng chủ là cả nhóm. Loại tiền này cần minh bạch nhất vì liên quan nhiều người nhất.
Tiền chung của vợ chồng bạn. Thu nhập của hai vợ chồng, dùng cho cả nhà. Đây là loại duy nhất bạn được quyết mà không cần hỏi ai ngoài vợ hoặc chồng.
Dấu hiệu đang lẫn. Bạn không trả lời ngay được câu "tiền hưu của bố tháng trước còn bao nhiêu" hay "tiền mừng tuổi của Na năm nay đã dùng vào việc gì". Không trả lời được không có nghĩa là bạn làm sai, chỉ có nghĩa là đến lúc cần tách.
Bảng phân chủ: điền với khoản thật của nhà mình
Mỗi dòng trả lời năm câu: tiền của ai, ai giữ, dùng cho việc gì, ai được quyết, ghi ở đâu. Dòng đầu điền sẵn theo một tình huống giả định; các dòng sau là gợi ý để bạn thay bằng khoản của mình.
| Khoản | Chủ | Người giữ | Được dùng cho | Ai quyết | Ghi ở đâu |
|---|---|---|---|---|---|
| Lương hưu của bố (ví dụ giả định 4 đơn vị/tháng) | bố | con gái giữ thẻ | thuốc, khám, tiền chợ phần bố | bố, con gái hỏi trước khi chi khoản lạ | sổ riêng "tiền bố" |
| Tiền chị gái góp thuốc mẹ | cả nhóm anh chị em | bạn | thuốc và khám của mẹ | theo thoả thuận nhóm | bảng chung gửi nhóm hằng tháng |
| Tiền mừng tuổi của con | con | mẹ | việc của con | bố mẹ, kể lại cho con khi lớn | một trang cuối sổ |
| Thu nhập hai vợ chồng | vợ chồng | theo cách hai người chọn | chi tiêu cả nhà | vợ chồng | sổ thu chi chính |
Nếu sau khi điền bạn thấy một khoản có hai chủ (chẳng hạn tiền bán vườn mà cha mẹ muốn chia cho các con), đó là dấu hiệu khoản này cần được nói rõ bằng lời với cả nhà, có khi cần giấy tờ, chứ không chỉ cần một dòng sổ.
Vì sao lẫn lộn gây chuyện dù chẳng ai tiêu sai
Phần lớn xích mích về tiền trong nhà không đến từ người ăn chặn mà từ người không ghi. Bạn giữ thẻ lương hưu của bố, mỗi tháng rút ra một ít trả tiền thuốc, phần còn lại để chung vào tiền chợ vì "đằng nào bố cũng ăn cơm nhà". Ba năm sau bố ốm nặng, anh trai hỏi tiền hưu của bố mấy năm nay đâu. Bạn biết mình đã chi cho bố nhiều hơn số đó, nhưng không có gì để chỉ ra.
Ở chiều ngược lại, lẫn tiền cũng khiến chính bạn không biết mình đang gánh bao nhiêu. Nếu tiền hưu của mẹ được tiêu chung vào tiền chợ, bạn sẽ nghĩ nhà mình đang chi cho cha mẹ ít hơn thật, và khi mẹ dừng có khoản đó, dòng tiền hụt mà không biết hụt từ đâu.
Tiền của con cũng vậy. Trẻ nhỏ không hỏi, nhưng đến mười hai, mười lăm tuổi, nhiều đứa sẽ hỏi tiền mừng tuổi của mình đâu. Một trang ghi "năm đó dùng đóng tiền học hè, năm sau mua xe đạp" là câu trả lời vừa thật vừa dạy con được một bài về tiền, thay vì một câu "bố mẹ nuôi con thì tiền đó là của bố mẹ" khiến cả hai bên khó chịu.
Nói với cha mẹ khi mình giữ hộ tiền của họ
Cha mẹ già thường giao thẻ hay giao tiền cho con vì tin. Đề nghị ghi chép rõ ràng có thể bị hiểu nhầm thành "con không muốn giữ" hoặc "con sợ bị nghi". Câu mở lời nên đặt trọng tâm vào việc giữ cho cha mẹ, không phải tự bảo vệ mình: "Tiền hưu của bố, con ghi riêng một cuốn, tháng nào chi gì con ghi vào. Bố muốn xem lúc nào cũng được, mà nếu sau này anh chị hỏi thì bố cũng có cái để nói cho rõ."
Với cha mẹ còn minh mẫn, giữ quyền quyết của họ. Khoản lạ, khoản lớn thì hỏi trước, kể cả khi bạn biết chắc họ sẽ đồng ý. Việc được hỏi giữ cho cha mẹ cảm giác vẫn làm chủ đồng tiền của mình, và đó là một phần của thể diện.
Với anh chị em, gửi một bảng ngắn mỗi tháng hoặc mỗi quý: thu bao nhiêu, chi gì, còn bao nhiêu. Không cần chờ ai hỏi. Câu dẫn đơn giản: "Em gửi cả nhà bảng tiền thuốc của mẹ tháng này, ai thấy chỗ nào chưa rõ thì hỏi em nhé." Gửi đều đặn khi mọi chuyện yên ổn thì lúc có chuyện, không ai phải nghi ai.
Chị Lan và cuốn sổ tiền hưu của bố
Chị Lan 45 tuổi, là con thứ ba trong bốn anh chị em, bố sống cùng nhà chị từ sau khi mẹ mất. Bố có lương hưu, giao thẻ cho chị giữ. Mấy năm đầu chị để chung vào tiền chợ, thỉnh thoảng rút ra mua thuốc, đóng tiền khám. Không ai hỏi gì.
Đến khi bố phải nằm viện dài ngày, các anh chị bàn chia tiền viện phí. Anh cả hỏi một câu không có ý gì xấu: "Tiền hưu của bố mấy năm nay còn được bao nhiêu thì lấy ra trước." Chị Lan không trả lời được. Chị biết mình bù vào cho bố nhiều hơn, nhưng không có số nào để nói. Buổi bàn hôm đó căng thẳng hơn cần thiết.
Sau lần đó, chị tách thẻ của bố sang một sổ riêng, ghi từng khoản chi cho bố, và mỗi quý gửi nhóm anh chị em một bảng ngắn. Chuyện mấy năm trước thì không làm lại được; chị chỉ nói thật với các anh chị là giai đoạn đó chị không ghi, và đề nghị từ giờ mọi người cùng nhìn chung một bảng. Không phải ai cũng vui ngay, nhưng những lần bàn tiền về sau ngắn hơn hẳn.
Một buổi tách tiền: làm theo thứ tự này
Nếu nhà bạn đang để lẫn từ lâu, đừng cố dựng lại quá khứ. Chọn một ngày làm mốc, từ ngày đó trở đi mọi thứ rõ ràng. Một buổi tối là đủ cho các bước sau:
- Liệt kê mọi nguồn tiền đang đi qua tay mình mà không phải của vợ chồng mình: thẻ lương hưu của cha mẹ, tiền anh chị em chuyển, tiền mừng tuổi, tiền bán nông sản cha mẹ nhờ giữ.
- Với mỗi nguồn, ghi số dư đang có vào ngày mốc. Không biết chính xác thì ghi ước chừng và ghi chú "ước chừng".
- Chọn chỗ giữ riêng cho từng loại: một tài khoản, một phong bì, một trang sổ. Không cần đẹp, chỉ cần không lẫn.
- Báo cho chủ của từng khoản biết từ nay mình ghi thế nào: cha mẹ, anh chị em, và với con thì kể khi con đủ lớn.
- Hẹn một nhịp đối chiếu: mỗi tháng với tiền của cha mẹ, mỗi quý với tiền góp của anh chị em, mỗi năm với tiền của con.
- Ghi lại ngày mốc ở trang đầu sổ. Nếu ai hỏi chuyện trước ngày đó, nói thật là giai đoạn ấy chưa ghi, và từ ngày mốc thì có đủ.
Ngày mốc giúp bạn thoát khỏi việc phải giải thích mọi đồng tiền trong quá khứ. Phần lớn người trong nhà chấp nhận một câu thành thật "trước đây em không ghi, từ giờ em ghi đủ" hơn là một bảng tính dựng lại mà ai cũng ngờ.
Làm sai thường gặp và cách làm đúng
Sai: giữ thẻ của cha mẹ nhưng rút tiền bằng tài khoản mình. Đúng: chi khoản của cha mẹ trực tiếp từ tiền của cha mẹ, hoặc ghi rõ "rút từ thẻ bố, chi vào việc gì". Tiền đi qua tay mình càng ít vòng càng dễ đối chiếu.
Sai: tiền anh chị em góp để chung với tiền nhà. Đúng: để riêng một chỗ, dù chỉ là một phong bì. Khi tiền góp còn dư hay thiếu, cả nhóm đều nhìn thấy, không phải phụ thuộc trí nhớ của người giữ.
Sai: dùng tiền của con mà không ghi. Đúng: được dùng cho việc của con, nhưng ghi lại. Một dòng mỗi năm là đủ.
Sai: nghĩ rằng ghi chép là dấu hiệu không tin nhau. Đúng: ghi chép là cách giữ lòng tin lâu dài. Nhà nào cũng tin nhau lúc yên ổn; sổ dùng cho lúc không yên ổn.
Khi nào cần hỏi người có chuyên môn. Khi bạn rút tiền, ký giấy tờ hay giao dịch tài sản thay cha mẹ, hoặc cha mẹ không còn tự quyết được, việc giữ hộ cần giấy uỷ quyền đúng thủ tục. Hãy hỏi phòng công chứng hoặc luật sư và tra văn bản hiện hành, đừng chỉ dựa vào lời hứa miệng trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ giao hết lương hưu cho con giữ thì có cần ghi sổ riêng không?
Có, nên ghi riêng. Sổ riêng giúp bạn biết phần mình thật sự gánh thêm cho cha mẹ, và giúp cả nhà có cái để nhìn chung nếu sau này có anh chị em hỏi hay cha mẹ cần chi một khoản lớn.
Tiền mừng tuổi của con có được dùng để đóng học cho con không?
Đó là lựa chọn của từng nhà, và dùng cho việc của con là hợp lý. Điều nên làm là ghi lại đã dùng vào đâu, để khi con lớn và hỏi, bạn có câu trả lời rõ ràng thay vì một lời giải thích chung chung.
Anh chị em góp tiền không đều thì có cần ghi tên từng người không?
Nên ghi theo từng người, nhưng không cần gửi bảng so ai góp nhiều ai góp ít. Bảng gửi nhóm chỉ cần tổng thu, tổng chi, số dư. Chi tiết từng người giữ để khi có ai hỏi riêng thì trả lời được.
Cha mẹ không muốn con ghi chép vì nghĩ con nghi ngờ thì làm sao?
Hãy nói lý do từ phía cha mẹ: ghi chép để cha mẹ biết tiền của mình đi đâu và có cái để nói với các con khác. Nếu cha mẹ vẫn không thích, bạn có thể ghi lặng lẽ cho mình, miễn là ghi thật và đều.
Khi nào việc giữ tiền hộ cha mẹ cần có giấy tờ?
Khi bạn phải rút tiền, ký giấy hay giao dịch tài sản thay cha mẹ, hoặc khi cha mẹ không còn tự quyết được. Thủ tục và loại giấy cần có tuỳ trường hợp, nên hỏi phòng công chứng hoặc luật sư và tra văn bản hiện hành.