Một quỹ dự phòng giữ được lâu khi có ba quy tắc rõ từ trước: việc gì được rút từ ngăn nào, rút tới mức nào thì một người tự quyết và trên mức đó phải hỏi ai, và sau mỗi lần rút thì bù lại theo lịch nào. Ba quy tắc này nên được cả nhà biết, viết ra một trang, và xem lại mỗi năm. Không có chúng, quỹ dễ cạn dần bởi những lần rút nhỏ hợp lý mà không ai đếm.
Với nhà nhiều thế hệ, quy tắc rút còn giúp tránh một chuyện tế nhị: người giữ quỹ bị đặt vào thế phải từ chối người thân. Có luật chung thì câu từ chối không còn là ý riêng của một người, mà là điều cả nhà đã thống nhất. Người đứng giữa đỡ phải làm người xấu, và người được từ chối cũng dễ chấp nhận hơn.
Bảng quy tắc rút: biến cố, ngăn nào, ai quyết
Điền bảng này một lần với vợ hoặc chồng, dán vào trang đầu sổ quỹ. Dòng đầu điền theo một ví dụ giả định.
| Biến cố | Rút từ ngăn | Một người tự quyết tới mức | Trên mức đó cần | Bù lại |
|---|---|---|---|---|
| Con ốm vặt, xe hỏng | ngăn đệm | 1 đơn vị | báo vợ hoặc chồng trong ngày | tháng sau |
| Bố mẹ nhập viện | ngăn bố mẹ | 3 đơn vị, rút ngay không cần đợi | báo vợ hoặc chồng và anh chị em | trong 6 tháng |
| Mất thu nhập | ngăn mất thu nhập | không tự quyết | cả hai cùng đồng ý | đầu tiên khi có việc lại |
| Sửa nhà gấp | ngăn nhà cửa | 1 đơn vị | hai vợ chồng bàn | trong 3 tháng |
| Việc lớn trong họ | ngăn hiếu hỉ | theo mức mừng đã thống nhất | bàn nếu vượt mức | không bù, góp đều |
| Người thân hỏi vay | không rút từ quỹ | không áp dụng | bàn riêng, tiền ngoài quỹ | không áp dụng |
Dòng cuối là dòng nhiều nhà thấy hữu ích nhất. Quỹ dự phòng không phải nguồn cho người thân vay. Nếu nhà muốn giúp ai, đó là quyết định riêng với tiền riêng, không phải rút từ phần để cho bố mẹ nằm viện hay con nhập học.
Những câu hỏi trước mỗi lần rút
Việc này có phải biến cố mà ngăn được lập ra để che không? Ngăn bố mẹ nằm viện không che việc mua máy lọc nước cho bố mẹ, dù đó cũng là việc tốt cho sức khoẻ. Nếu câu trả lời là không, việc đó thuộc chi tiêu thường hoặc cần một kế hoạch riêng.
Việc này có thể đợi tới tháng sau không? Nếu đợi được mà không ai bị ảnh hưởng, tốt hơn hết là lấy từ thu nhập tháng sau. Quỹ dự phòng dành cho những việc không đợi được.
Rút xong thì lấy gì bù, trong bao lâu? Trả lời được câu này trước khi rút thì khả năng ngăn đầy lại cao hơn hẳn. Không trả lời được thì nên dừng lại và bàn với vợ hoặc chồng.
Thêm một câu cho người giữ quỹ. Nếu người kia trong nhà biết mình rút khoản này, họ có ngạc nhiên không? Nếu câu trả lời là có, đó là dấu hiệu nên báo trước, dù khoản rút còn dưới mức tự quyết. Minh bạch sớm rẻ hơn nhiều so với giải thích muộn.
Ba câu này hỏi nhanh thôi. Không cần ngồi họp. Hỏi thầm trong đầu khoảng một phút trước khi rút là đủ. Với việc thật sự khẩn như bố mẹ nhập viện trong đêm, cứ rút trước theo luật đã có, rồi ghi lại sau.
Mượn giữa các ngăn: khi nào được, ghi thế nào
Có lúc hai biến cố cùng tới, ngăn này thiếu mà ngăn kia còn. Mượn giữa các ngăn là hợp lý, miễn ghi rõ: ngày mượn, ngăn nào mượn ngăn nào, bao nhiêu đơn vị, và trả trước khi góp tiếp vào ngăn khác. Một dòng ví dụ trong sổ: “Ngăn nhà cửa mượn ngăn đệm 1 đơn vị, trả trong tháng tới.”
Có hai ngăn không nên cho mượn: ngăn mất thu nhập và ngăn bố mẹ nằm viện. Lý do không phải vì việc khác kém quan trọng, mà vì đây là hai ngăn khi cần thì cần ngay và cần đủ. Mượn ra rồi chưa kịp trả đúng lúc biến cố tới là hỏng cả hai việc.
Khi trả lại, nên trả đúng ngăn đã mượn chứ không trả vào ngăn đang cần nhất lúc đó. Trả nhầm ngăn vài lần là sổ không còn khớp, và cả nhà mất niềm tin vào chính cuốn sổ của mình.
Nếu tháng nào cũng phải mượn, đó là tín hiệu ngăn chi tiêu thường đang thiếu chứ không phải quỹ dự phòng đang thiếu. Lúc đó việc cần làm là xem lại chi tiêu hằng tháng, không phải chia lại các ngăn. Lấy ba tháng gần nhất, khoanh lại những lần mượn, xem chúng rơi vào khoản gì: nếu toàn là khoản đều đặn như tiền điện mùa hè hay tiền học thêm, thì đó là chi tiêu thường bị ước thấp, cần nâng mức chi thường cho thật.
Lịch bù sau mỗi lần rút
Rút ra thì dễ, bù lại mới khó. Một lịch bù đơn giản mà nhiều nhà dùng được:
- Ngay sau khi rút, ghi vào sổ số đã rút và ngày dự kiến bù xong.
- Chia số đã rút cho số tháng bù; ví dụ giả định rút 3 đơn vị, bù trong 6 tháng, mỗi tháng 0,5 đơn vị.
- Trong thời gian bù, tạm dừng góp vào các ngăn có lịch hẹn còn xa, như ngăn chuyển cấp của con còn nhiều năm, để dồn sức cho ngăn vừa rút.
- Nếu có khoản thu bất thường trong lúc đang bù, dùng một phần để bù nhanh hơn.
- Bù xong thì đánh dấu trong sổ, và quay lại mức góp bình thường cho các ngăn đã tạm dừng.
Bù chậm mà đều tốt hơn bù nhanh rồi kiệt sức. Một lịch bù làm nhà phải nhịn ăn uống, nhịn thuốc cho bố mẹ thì không phải lịch bù tốt. Nếu thấy mức bù đang làm cả nhà căng thẳng, kéo dài thêm vài tháng là quyết định đúng, không phải thất bại.
Tình huống đi trọn: lần rút không theo luật
Anh chị Quang và Thảo có quy tắc: rút ngăn đệm trên 1 đơn vị phải báo nhau. Một tháng, em trai anh Quang hỏi mượn 2 đơn vị để trả tiền nhà trọ. Anh Quang thấy em khó, rút từ ngăn bố mẹ cho em mượn, định tháng sau nói với vợ.
Ba tuần sau, mẹ anh bị ngã, phải chụp phim và nằm theo dõi. Chị Thảo mở sổ mới biết ngăn bố mẹ thiếu 2 đơn vị. Chị giận, không phải vì anh giúp em, mà vì không được biết. Tối đó chị nói: “Em không phản đối giúp chú, nhưng lần sau mình lấy từ tiền tiêu, và anh nói em trước. Ngăn của mẹ thì không đụng.”
Họ thêm một dòng vào bảng quy tắc: “Người thân hỏi vay: không rút từ quỹ.” Em trai anh trả lại được một nửa sau hai tháng, nửa còn lại vẫn chưa. Anh Quang tự bù phần thiếu từ tiền tiêu riêng của mình. Chuyện không êm hẳn, nhưng từ đó quy tắc được giữ, và anh có một câu để trả lời em lần sau.
Câu nói mẫu khi phải từ chối rút quỹ
Có quy tắc chung thì câu từ chối nhẹ hơn nhiều. Vài câu đã có người dùng:
- Với vợ hoặc chồng: “Việc này mình lấy từ tiền tháng sau được không? Ngăn đệm tháng này vừa dùng cho xe rồi.”
- Với anh chị em: “Phần đó là để dành cho mẹ nằm viện, cả nhà đã thống nhất không đụng. Để em xem tiền riêng của em được bao nhiêu.”
- Với con: “Tiền đó là tiền phòng khi ông bà ốm. Món này mình để dành riêng cho con nhé, bố mẹ cùng con góp.”
- Với chính mình: “Việc này đợi được tới tháng sau không?”
Điều không cần lo quá: thỉnh thoảng phá luật trong một tình huống thật sự khẩn là chuyện bình thường. Quy tắc tồn tại để giúp nhà quyết nhanh và công bằng, không phải để làm ai thấy có lỗi. Quan trọng là sau đó ghi lại, bù lại, và nếu cần thì sửa luật cho sát hơn. Một bộ quy tắc được sửa vài lần qua những tình huống thật thường bền hơn hẳn một bộ quy tắc hoàn hảo viết ra trong một buổi tối.
Cũng không cần lo nếu người kia trong nhà không mặn mà với sổ sách. Chỉ cần một người ghi và người còn lại chịu nhìn qua mỗi tháng một lần, năm phút, là bộ quy tắc đã sống được. Đừng biến việc giữ quỹ thành một cuộc kiểm tra lẫn nhau; mục đích của nó là để cả hai cùng yên tâm khi có chuyện.
Xem lại bộ quy tắc mỗi năm một lần
Quy tắc rút đặt ra năm nay có thể không hợp năm sau. Bố mẹ già thêm, mức tự quyết cho ngăn bố mẹ có lẽ phải cao hơn để người giữ không phải gọi hỏi lúc nửa đêm. Thu nhập thay đổi, mức tự quyết của ngăn đệm cũng nên điều chỉnh theo. Con lớn, có thêm những khoản mới cần đưa vào bảng.
Một buổi xem lại ngắn chỉ cần trả lời bốn câu: năm qua đã rút bao nhiêu lần, có lần nào rút sai ngăn hay không báo nhau, có ngăn nào bù chưa xong, và có dòng quy tắc nào cần thêm hoặc bỏ. Ghi kết quả ngay dưới bảng quy tắc, kèm ngày xem lại.
Nếu nhà có anh chị em cùng góp vào một ngăn chung cho bố mẹ, nên gửi bảng quy tắc mới cho mọi người, kèm một câu: “Năm nay mẹ yếu hơn, em đề nghị nâng mức người giữ được rút ngay lên một chút, anh chị thấy sao?” Hỏi ý như vậy giữ cho ngăn chung không thành chuyện của riêng một người.
Câu hỏi tự kiểm cuối buổi xem lại: nếu ngày mai mình đi vắng dài ngày, vợ hoặc chồng có đọc bảng quy tắc mà biết rút ngăn nào, báo ai, bù thế nào không? Nếu chưa, bảng còn đang nằm trong đầu mình chứ chưa nằm trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Quy tắc rút quỹ dự phòng nên gồm những gì?
Ít nhất ba điều: việc gì được rút từ ngăn nào, mức nào một người tự quyết và trên mức đó phải hỏi ai, và lịch bù lại sau mỗi lần rút. Viết ra một trang và cả nhà cùng biết.
Có nên rút quỹ dự phòng cho người thân vay không?
Nên tránh. Quỹ dự phòng là phần để cho những biến cố của chính nhà mình. Nếu muốn giúp người thân, hãy quyết riêng với tiền ngoài quỹ và bàn với vợ hoặc chồng trước.
Mượn tiền giữa các ngăn quỹ có được không?
Được với các ngăn có lịch hẹn hoặc ngăn đệm, miễn ghi rõ ngày, số đơn vị và trả trước khi góp tiếp. Ngăn mất thu nhập và ngăn bố mẹ nằm viện thì không nên cho mượn.
Sau khi rút quỹ thì bù lại trong bao lâu là hợp lý?
Tuỳ ngăn và sức nhà mình. Ngăn đệm có thể bù trong một vài tháng, ngăn bố mẹ nằm viện thường vài tháng tới nửa năm. Bù chậm mà đều tốt hơn bù nhanh rồi kiệt sức.
Vợ chồng rút quỹ mà không báo nhau thì nên xử lý thế nào?
Nên nói thẳng về việc không được biết thay vì tranh cãi về việc đã chi. Sau đó cùng sửa quy tắc cho rõ hơn, ghi lại khoản đã rút và lịch bù.
Tháng nào cũng phải rút quỹ thì có nghĩa là gì?
Thường là chi tiêu hằng tháng đang thiếu chứ không phải quỹ thiếu. Nên xem lại chi tiêu thường xuyên, và nếu thu nhập không đủ cho chi tối thiểu nhiều tháng liền thì hỏi một người tư vấn độc lập.