Khi nhà có nhiều anh chị em mà một mình bạn gánh phần lớn việc lo cho cha mẹ, việc đầu tiên không phải là đòi chia lại, mà là hiểu vì sao mình thành người gánh, ghi rõ mình đang gánh những gì, rồi trả bớt từng phần cụ thể cho người hợp nhất. Làm theo thứ tự này, cuộc nói chuyện với anh chị em sẽ là một lời nhờ rõ ràng thay vì một lời trách dồn nén nhiều năm.
Hiếm nhà nào chia việc lo cho cha mẹ đều nhau. Thường có một người gánh nhiều hơn, vì ở gần, vì thu nhập ổn hơn, vì cha mẹ quen gọi, hay đơn giản vì người đó nhận việc đầu tiên rồi cứ thế thành của mình. Không ai sắp đặt cả, nhưng sau vài năm người đó thấy mình mệt mà không biết bắt đầu nói từ đâu.
Bốn lý do thường gặp khiến một người thành người gánh chính
Ở gần nhất. Người ở gần cha mẹ nhận mọi việc cần có mặt: đi khám, sửa nhà, ghé buổi tối. Những việc này nhỏ từng lần nhưng chiếm rất nhiều giờ. Anh chị em ở xa thường không thấy hết, vì họ chỉ thấy khi về thăm.
Thu nhập ổn định nhất. Khi cha mẹ cần tiền, người có thu nhập ổn được gọi trước. Lâu dần cả nhà mặc định người đó lo khoản lớn, kể cả khi hoàn cảnh của người đó đã đổi, như có thêm con hay đổi việc.
Người được cha mẹ tin nhất. Có người con được cha mẹ gọi đầu tiên vì tính cẩn thận, vì nói chuyện được với bác sĩ, vì cha mẹ thấy yên tâm. Được tin là điều đáng quý, nhưng cũng dễ thành mọi việc đều về mình.
Người nhận việc đầu tiên. Lần đầu cha mẹ ốm, ai đứng ra lo thì từ đó thành người lo. Không ai bàn lại, vì có vẻ mọi thứ đang ổn. Người gánh không nói, người khác không hỏi.
Câu tự hỏi. Đọc bốn lý do trên và tự hỏi: "Mình thành người gánh vì lý do nào, và lý do đó bây giờ còn đúng không?" Nhiều khi lý do đã hết từ lâu, ví dụ anh trai giờ đã ở gần hơn mình, mà việc vẫn nằm ở mình chỉ vì quen.
Ghi lại phần mình đang gánh: một bảng ba cột
Trước khi nói với ai, ghi rõ trong một tháng bình thường mình đang làm gì cho cha mẹ. Ví dụ giả định của chị Mai, chị thứ hai trong bốn anh chị em, ở cùng thị xã với bố mẹ.
| Phần việc | Ai đang làm | Mỗi tháng tốn bao nhiêu |
|---|---|---|
| Tiền sinh hoạt của bố mẹ | Chị Mai 1,5 đơn vị; anh cả 0,5; hai em chưa góp | Chị Mai 1,5 đơn vị |
| Đưa bố đi khám định kỳ và lấy thuốc | Chị Mai, mỗi tháng hai lần | Hai buổi nghỉ làm |
| Sửa điện nước, đồ hỏng trong nhà bố mẹ | Chồng chị Mai | Ba bốn buổi tối |
| Giỗ chạp, tiếp họ hàng | Chị Mai nấu, anh cả đứng ra mời | Hai ngày cuối tuần mỗi dịp |
| Gọi điện hỏi thăm hằng ngày | Chị Mai và em út ở xa | Ít thời gian nhưng đều |
| Giữ giấy tờ bảo hiểm y tế, sổ khám của bố mẹ | Chị Mai | Không tốn giờ nhưng mọi việc gấp đều gọi chị |
Ghi ra như vậy, chị Mai thấy hai điều chưa từng nói thành lời: chị gánh gần hết phần tiền và phần thời gian, còn chồng chị đang gánh một phần mà không ai trong nhà chị nhận ra. Chính điều thứ hai làm chị quyết định phải nói, vì không chỉ mình chị mệt.
Chọn phần nào để trả về và trả cho ai
Không trả hết một lúc. Chọn một hoặc hai phần mà anh chị em làm được dễ nhất, rồi trả cho đúng người. Nguyên tắc chọn: người ở xa nhận phần không cần có mặt, như góp tiền, đặt lịch khám, gọi điện cho bác sĩ, mua thuốc gửi về. Người ở gần nhận phần cần có mặt. Người thu nhập thấp nhận phần thời gian hơn là phần tiền.
Với chị Mai, chị chọn trả về hai phần. Phần đưa bố đi khám một trong hai lần mỗi tháng, chị nhờ em trai thứ ba, người vừa chuyển về làm ở huyện bên cạnh. Phần tiền, chị đề nghị hai em mỗi người góp một ít, không cần bằng mình, để chị có thể giảm phần của mình xuống chút ít.
Phần giỗ chạp và giữ giấy tờ chị giữ lại, vì chị làm tốt, bố mẹ quen, và chị không thấy nặng. Đây là điểm quan trọng: mục tiêu không phải chia đều mọi thứ, mà là bỏ bớt những phần đang làm mình kiệt, giữ lại những phần mình làm được và muốn làm.
Cách chia phần tiền cụ thể giữa anh chị em, ai góp bao nhiêu và theo cách nào, có chuyên mục riêng trên Gánh Vác. Ở đây chỉ cần chọn được phần nào mình muốn trả về và ai hợp nhất để nhận.
Những câu mở lời không thành trách móc
Chọn câu hợp với tính anh chị em nhà mình. Điểm chung là nói về việc cụ thể và nói về mình, không nói về người kia đã không làm gì.
- "Dạo này em phải xin nghỉ nhiều quá để đưa bố đi khám, sếp bắt đầu nhắc. Anh nhận giúp em một lần mỗi tháng được không?"
- "Năm nay cháu vào cấp ba, chị khó qua sửa đồ cho bố mẹ như trước. Em ở gần, mỗi tháng em ghé một buổi xem điện nước giúp chị được không?"
- "Chị viết ra một tờ những việc đang làm cho bố mẹ, để mấy đứa xem có việc gì nhận được. Không phải để tính công, chỉ để chị đỡ phải nhớ hết."
- "Em ở xa, chị biết em khó về. Em nhận việc gọi cho bác sĩ và đặt lịch khám cho bố được không? Phần đó làm qua điện thoại được."
Tránh mở bằng "mấy năm nay mình em lo" hay "chẳng ai chịu làm gì". Những câu đó có thể đúng, nhưng người nghe sẽ lo tự bảo vệ trước khi kịp nghe lời nhờ. Cách mở câu chuyện với anh chị em nói chung, và những tình huống khó hơn như cãi nhau hay im lặng kéo dài, có chuyên mục riêng về nói chuyện tiền trong nhà.
Khi anh chị em không nhận, hoặc nhận rồi không làm
Không phải lần nào nhờ cũng được. Có người nói thẳng là không làm được vì hoàn cảnh riêng. Có người nhận lời rồi để đó. Có người im lặng. Mỗi kiểu cần một cách đáp khác nhau.
Với người nói thẳng là không được, cảm ơn họ vì đã nói rõ, rồi hỏi xem họ làm được phần nào khác, dù nhỏ. Một người không góp được tiền có khi gọi điện cho bố mẹ đều được, hay về giúp vào dịp giỗ. Với người nhận rồi không làm, nhắc một lần, cụ thể, có ngày: "Mười lăm này đến lượt anh đưa bố đi khám nhé, em nhắn trước để anh xếp lịch." Nếu vẫn không làm, đừng làm thay ngay; để việc trống một lần cho người kia thấy, trừ khi đó là việc liên quan an toàn của cha mẹ.
Với người im lặng, đôi khi họ chưa biết nói gì. Cho họ thời gian, rồi hỏi lại bằng một việc nhỏ hơn.
Chị Mai được em trai nhận đưa bố đi khám, nhưng em gái út nói thẳng chưa góp tiền được vì vừa mất việc. Chị chấp nhận, giảm phần mình xuống một chút nhờ phần góp của em trai, và nhờ em út nhận việc gọi điện cho bố mẹ mỗi tối. Anh cả thì không nói gì thêm. Kết quả chưa công bằng, nhưng chị đã bớt được hai buổi nghỉ làm mỗi tháng và chồng chị thấy được nhìn nhận.
Làm sai và làm đúng khi đã quá mệt
Người gánh lâu năm thường phản ứng theo vài kiểu quen thuộc khi chạm giới hạn. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hay làm và cách đỡ hại hơn.
| Làm sai | Điều xảy ra sau đó | Làm đúng |
|---|---|---|
| Âm thầm cắt phần mình góp mà không báo ai | Cha mẹ thiếu đột ngột, anh chị em nghĩ mình giận dỗi | Báo trước một tháng, nói rõ phần nào giảm và vì sao |
| Nói hết mọi bức xúc trong một bữa giỗ đông người | Ai cũng thấy bị bêu, không ai nhận việc gì | Gọi riêng từng người, mỗi người một lời nhờ cụ thể |
| Kể với cha mẹ rằng anh chị em không lo | Cha mẹ buồn, khó xử, có khi trách lại người kia | Để cha mẹ ngoài chuyện chia việc giữa các con |
| Nhận tiếp mọi việc mới vì "đằng nào cũng là mình" | Gánh tăng dần cho tới khi gãy | Với mỗi việc mới, hỏi trước: ai khác trong nhà làm được việc này? |
| Ví dụ giả định: tự ý giảm từ 1,5 xuống 0,5 đơn vị | Mẹ phải hỏi vay hàng xóm tiền chợ | Báo trước, giảm dần còn 1 đơn vị, nhờ em trai góp 0,5 |
Cả năm cách làm sai đều đến từ cùng một chỗ: mệt quá lâu mà chưa nói. Nói sớm, khi còn đủ bình tĩnh, là cách tránh được gần như cả bảng.
Khi nào cần người ngoài giúp, và điều không cần lo quá
Nếu chuyện chia việc giữa anh chị em đụng tới tài sản của cha mẹ, như nhà đất, sổ tiết kiệm, hay ai được hưởng gì sau này, đừng tự giải quyết trong một bữa cơm. Hỏi phòng công chứng hoặc luật sư về nguyên tắc chung, và để cha mẹ có tiếng nói. Nếu mâu thuẫn trong nhà đã thành căng thẳng kéo dài, một người lớn được cả nhà tôn trọng, như cô chú hay bác cả trong họ, có khi giúp mọi người ngồi lại được.
Nếu bạn thấy mình đã kiệt sức vì gánh lâu năm, mất ngủ, dễ cáu với cả con mình, hãy đi khám và nói chuyện với chuyên gia. Chia lại việc với anh chị em là một phần, nhưng phục hồi sức của chính mình là phần cần làm song song.
Điều không cần lo quá: rằng nói ra sẽ làm hỏng tình anh chị em. Phần lớn các nhà, một lời nhờ rõ ràng và không trách móc không làm hỏng gì. Cái làm hỏng tình anh chị em thường là nhiều năm im lặng, rồi nổ ra một lần vào lúc tệ nhất, khi cha mẹ đang nằm viện và ai cũng mệt.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trong nhà nhiều anh chị em vẫn chỉ một người lo cho bố mẹ?
Thường vì người đó ở gần nhất, có thu nhập ổn nhất, được bố mẹ tin nhất, hoặc đã nhận việc đầu tiên rồi cứ thế thành của mình. Không ai sắp đặt cả, và vì không ai bàn lại nên việc cứ nằm yên ở một người qua nhiều năm.
Có nên đòi chia đều việc chăm bố mẹ giữa anh chị em không?
Chia đều ít khi làm được vì mỗi người một hoàn cảnh. Cách thực tế hơn là ghi rõ mình đang gánh gì, chọn một hai phần đang làm mình kiệt, rồi nhờ đúng người hợp nhất nhận phần đó. Người ở xa nhận phần không cần có mặt, người ở gần nhận phần cần có mặt.
Anh chị em nhận lời rồi không làm thì xử lý thế nào?
Nhắc một lần, cụ thể, có ngày giờ. Nếu vẫn không làm, đừng vội làm thay, trừ việc liên quan an toàn của bố mẹ. Để việc trống một lần giúp người kia thấy phần đó thật sự là của họ, rồi bàn lại bình tĩnh sau.
Nói thế nào với anh chị em để không bị coi là kể công?
Nói về việc cụ thể và về hoàn cảnh của mình, không nói về những gì người kia chưa làm. Một câu như dạo này em phải xin nghỉ nhiều quá, anh nhận giúp một lần mỗi tháng được không, dễ nghe hơn nhiều so với một câu than chung rằng mình em lo hết.
Khi nào nên nhờ người ngoài gia đình giúp hoà giải?
Khi chuyện chia việc đụng tới tài sản của cha mẹ thì hỏi phòng công chứng hoặc luật sư về nguyên tắc chung. Khi căng thẳng trong nhà đã kéo dài và không ai chịu ngồi lại, một người lớn được cả nhà tôn trọng có thể giúp mọi người nói chuyện được với nhau.