GanhVac.comGánh Vác
Giữ sức người trụ cột

Hay cáu với con và bố mẹ vì mệt: dừng lại lúc nào và sửa lại ra sao

Người lo hai đầu thường gắt với con và cha mẹ khi cạn sức rồi tự trách. Cách nhận ra lúc sắp nổ, dừng lại trong một phút, xin lỗi đúng cách và bớt những giờ dễ nổi nóng.

A grandmother, a mother in her forties and a young boy share a quiet laugh around a low dinner table in a small apartment, warm evening light, wide shot

Khi bạn hay cáu với con và cha mẹ vì mệt, việc cần làm theo thứ tự là: nhận ra những giờ mình dễ nổ nhất trong ngày, có sẵn một cách dừng lại trong một phút, xin lỗi đúng cách sau khi lỡ lời, và bớt tải ở chính những giờ đó. Cái cuối cùng mới giải quyết gốc, ba cái đầu giúp bạn không làm tổn thương người thân trong lúc chưa kịp bớt tải.

Người đứng giữa hiếm khi cáu vì không thương. Họ cáu vì đã cạn, và người gần nhất nhận phần nổ. Sau đó là tự trách, rồi mệt thêm, rồi lại dễ nổ hơn. Bài này không dạy đời và không nói bạn là cha mẹ hay người con tồi. Nó giúp bạn bẻ vòng lặp đó bằng những việc cụ thể, và biết khi nào cơn nóng giận cần người có chuyên môn.

Vì sao cơn cáu hay rơi vào người thân nhất

Ở chỗ làm, người trụ cột thường kiềm chế rất giỏi. Họ nhã nhặn với khách, nhịn sếp, nhường đồng nghiệp. Tới khi về nhà, kho kiên nhẫn đã cạn. Con làm đổ nước, mẹ hỏi lại lần thứ ba cùng một câu, và cơn bực bung ra với người mình thương nhất.

Người đứng giữa còn chịu một áp lực đặc biệt: hai phía cùng cần mình, và thường cần cùng lúc. Con cần kèm bài đúng lúc cha mẹ gọi nhờ việc. Bố muốn nói chuyện đúng lúc mình đang tính sổ. Cảm giác bị kéo về hai phía khiến cơn bực tới nhanh hơn.

Mệt mỏi, đói, thiếu ngủ và lo tiền là bốn thứ làm ngưỡng chịu đựng hạ thấp. Chúng không phải lời bào chữa cho việc quát người thân, nhưng hiểu chúng giúp bạn tìm đúng chỗ để sửa. Phần lớn người hay cáu không cần “sửa tính” mà cần sửa giờ giấc, sửa tải việc.

Câu hỏi tự kiểm: “Ba lần gần nhất mình cáu, lúc đó mình có đang đói, đang thiếu ngủ, vừa nghe một tin về tiền, hay đang làm hai việc cùng lúc không?” Hầu hết mọi người sẽ thấy ít nhất một điểm chung.

Tìm giờ dễ nổ trong ngày của nhà mình

Ghi lại trong một tuần những lần mình cáu: lúc mấy giờ, với ai, chuyện gì, lúc đó mình đang thế nào. Sau một tuần, những giờ dễ nổ sẽ lộ ra. Dòng đầu là ví dụ giả định.

GiờVới aiChuyện gìMình đang thế nàoThay đổi thử
Sáu giờ rưỡi tốiconcon chưa làm bài, đòi chơivừa về, đói, chưa nấu cơmăn tạm một thứ nhẹ trên đường về, cho con chơi mười lăm phút rồi mới học
Bảy giờ sángmẹmẹ hỏi lại chuyện thuốcđang vội đi làmchuẩn bị thuốc của mẹ từ tối hôm trước, dán giờ uống lên hộp
Chín giờ tốiconcon không chịu ngủđang muốn tính sổ cho xongdời việc tính sổ sang trưa
Cuối tuần, khi về quêbốbố không chịu đi khámmệt vì đi đường, lo tiền việnnói chuyện đi khám vào sáng hôm sau, không bàn khi vừa tới

Phần lớn thay đổi trong cột cuối không đòi hỏi kiềm chế nhiều hơn, mà là sắp xếp lại để mình không ở trạng thái tệ nhất đúng lúc chuyện xảy ra. Thử mỗi tuần một thay đổi, xem cái nào có tác dụng với nhà mình.

Dừng lại trong một phút khi sắp nổ

Khi đã cảm thấy cơn nóng dâng lên, không phải lúc để giải thích hay dạy dỗ. Một chuỗi việc ngắn, tập vài lần cho quen, giúp bạn không nói ra điều sẽ hối hận:

  1. Nhận ra tín hiệu của cơ thể: nóng mặt, nắm tay, giọng cao lên. Gọi tên nó trong đầu: “Mình đang bực.”
  2. Nói một câu dừng đã chuẩn bị sẵn: “Mẹ cần một phút, lát mẹ nói tiếp.” hoặc với cha mẹ: “Con ra ngoài một chút rồi con vào.”
  3. Rời khỏi chỗ đó một phút nếu an toàn: ra ban công, vào bếp, rửa mặt. Với con nhỏ, chỉ lùi lại vài bước trong cùng phòng.
  4. Thở chậm vài nhịp, thở ra dài hơn hít vào.
  5. Quay lại và nói ngắn về việc, không nói về con người: “Giờ con cất đồ chơi rồi ngồi vào bàn” thay vì “Lúc nào con cũng thế”.
  6. Nếu vẫn chưa bình tĩnh, hoãn chuyện đó tới sáng mai hoặc khi đã ăn xong.

Lúc đầu bạn sẽ chỉ nhớ ra sau khi đã quát. Không sao, lần sau sẽ nhớ sớm hơn một chút. Kể trước cho người nhà về câu dừng của mình để khi bạn nói, họ hiểu đó là bạn đang giữ, không phải bỏ đi giữa chừng.

Xin lỗi đúng cách sau khi lỡ lời

Nhiều người lớn ngại xin lỗi con hay cha mẹ vì sợ mất uy, hoặc nghĩ người thân thì không cần. Thật ra một lời xin lỗi ngắn, thật, đúng lúc là cách tốt nhất để sửa lại, và dạy con cách sửa sai mà không mất mặt.

Một lời xin lỗi có ích thường có ba phần: nói rõ điều mình đã làm, không đổ lỗi, và nói mình sẽ làm gì khác. Với con: “Lúc nãy mẹ quát con vì con làm đổ nước. Mẹ xin lỗi, vì mẹ mệt chứ không phải vì con hư. Lần sau mẹ thấy mệt, mẹ sẽ nói cần một phút.”

Với cha mẹ, có thể nhẹ nhàng hơn và giữ thể diện cho các cụ: “Sáng nay con nói to với mẹ, con xin lỗi mẹ. Con vội quá. Từ mai con chuẩn bị thuốc từ tối cho mẹ.”

Tránh xin lỗi kèm chữ “nhưng”: “Mẹ xin lỗi nhưng con cũng phải…” biến lời xin lỗi thành lời trách tiếp. Phần dặn dò, nếu cần, nói vào lúc khác.

Cũng đừng bù lời xin lỗi bằng quà hay tiền, nhất là với con. Con cần biết người lớn biết nhận sai, không cần biết rằng sau mỗi lần bị quát sẽ có quà.

Bớt tải ở gốc: những việc cắt được trong tuần

Các cách dừng lại và xin lỗi giúp giữ hoà khí, nhưng nếu tải việc vẫn như cũ thì cơn cáu sẽ quay lại. Sau khi đã biết giờ dễ nổ, hãy nhìn vào những việc đang dồn vào đúng giờ đó và hỏi việc nào cắt, dời hay nhờ được:

  • Bữa tối: nấu đơn giản hơn vào những ngày giữa tuần, nấu sẵn một nồi canh hay món kho cho hai ngày từ cuối tuần.
  • Bài vở của con: hỏi giáo viên phần nào thật sự cần người lớn kèm, phần nào con tự làm được. Cho con làm phần tự làm trước, mình kèm phần còn lại sau khi đã ăn.
  • Việc của cha mẹ: gom các câu hỏi, các việc nhờ của cha mẹ vào một khung giờ ổn định, ví dụ sau bữa tối, thay vì để rải rác suốt buổi.
  • Điện thoại: tắt thông báo nhóm gia đình và nhóm công việc trong giờ dễ nổ. Một tin nhắn về tiền đúng lúc đang kèm con học là đủ để bùng lên.
  • Chuyện tiền: dời mọi việc tính toán ra khỏi buổi tối, sang giờ nghỉ trưa hoặc một buổi cố định trong tuần.
  • Việc nhà không gấp: ủi đồ, lau kỹ, sắp xếp tủ, để dành cho cuối tuần hoặc bỏ trong mùa bận.

Nếu có vợ hoặc chồng, đây là lúc đổi việc cụ thể: “Từ sáu rưỡi đến bảy rưỡi là giờ em hay cáu nhất. Anh nhận phần kèm con đọc bài giờ đó được không, em lo cơm.” Nếu gánh một mình, cắt và dời là chính, và nhớ rằng một bữa tối đơn giản với một người mẹ hay người bố còn kiên nhẫn có giá trị hơn một bữa nhiều món kèm tiếng quát.

Tình huống giả định: chị Ngân và giờ sáu rưỡi

Chị Ngân 37 tuổi, chồng làm ca đêm. Mẹ chồng ở cùng, hay quên và hỏi lại nhiều lần. Con gái lớp hai. Tối nào về tới nhà chị cũng nấu vội, kèm con học, và gần như ngày nào cũng quát con hoặc nói nặng với mẹ chồng. Đêm nằm chị thấy mình tệ và khóc.

Chị ghi một tuần và thấy gần hết các lần cáu rơi vào khoảng sáu giờ rưỡi tới bảy giờ rưỡi tối, khi chị vừa về, đói, và phải làm ba việc cùng lúc. Chị thử ăn một hộp sữa và mẩu bánh trên đường về, để con chơi mười lăm phút trước khi học, nhờ mẹ chồng nhặt rau trong lúc chị nấu để bà có việc và bớt hỏi. Chị dạy con câu “mẹ cần một phút”.

Sau một tháng, chị vẫn quát con vài lần một tuần chứ không phải mỗi ngày. Mẹ chồng thích được giao việc, bớt hỏi đi hỏi lại. Có hôm chị vẫn nổ, rồi xin lỗi con, và con ôm chị nói “mẹ mệt hả”. Chị nói đó là lúc chị hiểu con không cần một người mẹ không bao giờ cáu, mà cần một người mẹ biết sửa.

Khi nào cơn nóng giận cần người có chuyên môn

Cáu gắt gần như mỗi ngày dù đã bớt tải. Nếu đã sắp xếp lại giờ giấc, ngủ đủ hơn, mà vẫn nổ thường xuyên, đó có thể là dấu hiệu kiệt sức hoặc vấn đề sức khoẻ cần được khám. Nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Có lúc lời nói hay hành động khiến người thân sợ. Nếu con tránh mặt, cha mẹ dè dặt, hoặc chính bạn sợ mình làm điều gì không kiểm soát được, hãy tìm người có chuyên môn ngay. Đây là việc cần làm để bảo vệ cả nhà.

Có lúc đánh hoặc làm đau con. Hãy dừng lại và tìm trợ giúp. Nếu biết một trẻ đang bị bạo hành hay bỏ bê, gọi 111 để được tư vấn và hỗ trợ.

Cơn giận đi kèm buồn bã, mất ngủ, trống rỗng. Đây có thể là dấu hiệu của tình trạng cần được bác sĩ đánh giá. Không tự chẩn đoán, không tự dùng thuốc. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất và báo một người thân.

Điều không cần lo quá. Thỉnh thoảng cáu rồi biết dừng, biết xin lỗi là chuyện của mọi người lớn đang mệt. Con và cha mẹ cần thấy bạn sửa, không cần thấy bạn hoàn hảo.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mình hay cáu với con và bố mẹ hơn với người ngoài?

Vì ở ngoài bạn đã dùng gần hết sự kiên nhẫn để kiềm chế, về tới nhà thì kho đã cạn, và người gần nhất nhận phần nổ. Mệt, đói, thiếu ngủ và lo tiền làm ngưỡng chịu đựng hạ thấp. Tìm giờ dễ nổ để sắp xếp lại giúp được nhiều.

Làm sao để dừng lại khi đang sắp quát con?

Chuẩn bị sẵn một câu dừng như “mẹ cần một phút”, rời chỗ đó một chút nếu an toàn, thở chậm vài nhịp rồi quay lại nói ngắn về việc, không nói về con người. Tập vài lần cho quen, lúc đầu nhớ muộn cũng không sao.

Xin lỗi con có làm mất uy của cha mẹ không?

Không. Lời xin lỗi ngắn, thật và không kèm chữ “nhưng” dạy con rằng người lớn cũng biết nhận sai và sửa. Uy của cha mẹ đến từ sự nhất quán và tôn trọng, không đến từ việc không bao giờ nhận lỗi.

Cáu với cha mẹ già vì các cụ hỏi đi hỏi lại thì làm sao?

Thử chuẩn bị trước những thứ cụ hay hỏi, như dán giờ uống thuốc lên hộp, giao cho cụ một việc nhỏ trong lúc mình bận. Nếu cụ hay quên nhiều hơn trước, nên đưa cụ đi khám để bác sĩ đánh giá.

Khi nào cơn nóng giận cần gặp chuyên gia?

Khi đã bớt tải mà vẫn cáu gần như mỗi ngày, khi người thân bắt đầu sợ mình, khi có lúc làm đau con, hoặc khi cơn giận đi kèm buồn bã và mất ngủ kéo dài. Nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Có nên tặng quà cho con sau khi quát để bù lại không?

Không nên bù bằng quà. Con cần một lời xin lỗi thật và thấy bố mẹ thay đổi cách làm, không cần biết rằng sau mỗi lần bị quát sẽ được thưởng. Quà nên để cho những dịp khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138