GanhVac.comGánh Vác
Giữ sức người trụ cột

Kiệt sức vì gánh vác gia đình: nhận ra sớm và gỡ bớt việc nào trước

Dấu hiệu kiệt sức của người lo cùng lúc cha mẹ già và con nhỏ, bảng gỡ việc theo mức rút sức, câu nói mẫu với người nhà và lúc nào cần gặp bác sĩ.

A tired Vietnamese father in his early forties sits alone on a low plastic stool on a narrow balcony at dusk, face turned away, warm lamp light behind, wide shot

Khi bạn vừa lo cho cha mẹ già vừa nuôi con nhỏ, kiệt sức hiếm khi đến như một cú ngã. Nó đến như một chuỗi dấu hiệu nhỏ: sáng dậy đã thấy mệt, dễ cáu vì chuyện vặt, quên lịch khám của mẹ, ngồi trước bữa cơm mà đầu vẫn tính tiền. Cách xử lý cốt lõi là nhận ra sớm, rồi gỡ bớt việc theo mức rút sức: trước hết bỏ hoặc hạ chuẩn những việc rút sức nhiều mà không ai thật sự cần, sau đó dời những việc cần làm ra khỏi giờ mình cạn nhất, cuối cùng mới tìm người đỡ những việc vừa nặng vừa không dời được.

Đây không phải chuyện yếu đuối hay thiếu cố gắng. Người trụ cột thường là người cố gắng nhiều nhất trong nhà, và chính vì vậy họ là người cuối cùng thừa nhận mình đang cạn. Phần dưới giúp bạn soi lại mình bằng vài câu hỏi cụ thể, lập bảng gỡ việc với chính danh sách việc của nhà mình, biết nói với người nhà ra sao, và biết lúc nào nên dừng tự xoay để gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Những dấu hiệu nhỏ thường bị bỏ qua

Kiệt sức ở người gánh hai đầu ít khi lộ ra bằng một cơn khóc. Phần lớn là những thay đổi chậm mà người trong cuộc tưởng là bình thường. Hãy đọc danh sách dưới đây và đánh dấu những điều đã kéo dài từ hai tuần trở lên:

  • Ngủ đủ giờ mà vẫn dậy với cảm giác chưa nghỉ, hoặc nằm mãi không ngủ được vì đầu cứ tính chuyện ngày mai.
  • Dễ nổi nóng với con hay với vợ chồng vì chuyện rất nhỏ, xong lại thấy có lỗi và tự trách.
  • Quên những việc trước đây chưa bao giờ quên: hẹn tái khám của cha mẹ, buổi họp phụ huynh, khoản phải đóng.
  • Thấy mọi thứ là nghĩa vụ, kể cả những việc từng làm mình vui như nấu một bữa ngon hay gọi điện cho bạn cũ.
  • Ăn uống thất thường, bỏ bữa trưa vì bận, tối lại ăn bù rất muộn.
  • Tránh mở tin nhắn của người nhà vì sợ lại thêm việc.
  • Cơ thể kêu nhiều hơn: đau lưng, đau đầu, hồi hộp, cảm vặt liên tục.

Nếu bạn đánh dấu từ ba dòng trở lên, đó là lúc nên dừng lại và nhìn lại khối lượng mình đang ôm, chứ chưa phải lúc cố thêm. Danh sách này không dùng để chẩn đoán bệnh, nó chỉ là tấm gương để bạn thôi nói với mình rằng “chắc tại dạo này hơi bận”. Nếu các dấu hiệu nặng dần, ảnh hưởng tới công việc hoặc sức khoẻ, hãy đi khám để bác sĩ đánh giá.

Vì sao người đứng giữa hay nhận ra muộn

Người ở giữa hai thế hệ có một thói quen chung: luôn đặt mình xuống cuối danh sách. Mẹ ốm thì đưa mẹ đi khám trước, con thi thì lo cho con trước, còn mình thì để sau. Mỗi lựa chọn riêng lẻ đều hợp lý, nhưng cộng lại qua nhiều tháng thì phần “để sau” không bao giờ tới. Cái mệt tích lại mà không có lúc nào được trả.

Lý do thứ hai là so sánh. Người trụ cột hay tự nhủ rằng người khác còn khổ hơn, mình than thì ích kỷ. Cách nghĩ này nghe có vẻ khiêm tốn nhưng thật ra là bỏ qua một dữ kiện: nếu mình gục thì cả cha mẹ lẫn con đều mất chỗ dựa. Giữ sức không phải là chuyện riêng của mình, nó là một phần của việc gánh.

Lý do thứ ba là không ai nhìn thấy. Việc của người đứng giữa phần lớn là việc vô hình: nhớ lịch, tính tiền, gọi điện hỏi thăm, giải quyết va chạm giữa ông bà và cháu. Người khác thấy nhà vẫn chạy êm nên không biết có một người đang vắt sức. Vì thế, bước đầu tiên là viết ra để chính bạn nhìn thấy khối lượng ấy.

Bảng gỡ việc theo mức rút sức

Lấy một tờ giấy, ghi mọi việc bạn đang làm trong một tuần cho gia đình, kể cả việc nhỏ. Với mỗi việc, hỏi hai câu: việc này rút sức mình nhiều hay ít, và nếu bỏ hoặc làm qua loa thì có ai bị ảnh hưởng thật không. Dòng đầu tiên là ví dụ giả định để bạn hình dung.

ViệcRút sứcNếu bỏ hoặc hạ chuẩn thì saoGỡ thế nào trong tháng này
Nấu cơm tối mỗi ngày cho ba thế hệnhiều, rơi đúng giờ mình mệt nhấtcả nhà vẫn ăn được nếu bữa đơn giản hơnhai tối trong tuần nấu đơn giản một món, một tối mua đồ ăn sẵn
Gọi điện hỏi thuốc của mẹ ba lần mỗi ngàyvừa, nhưng cắt ngang công việcmẹ vẫn cần có người nhắcgiữ, nhưng gộp vào một cuộc gọi buổi tối thay vì ba cuộc rải rác
Tự tay ủi đồ cho cả nhàvừakhông ai bị ảnh hưởngbỏ hẳn, chỉ ủi đồ đi làm
Đưa đón con học thêmnhiều vì kẹt giờ tan làmcon vẫn cần người đónthử đổi ca hai buổi một tuần
Ghi chép thu chi của cả nhà mỗi tốivừa, nhưng làm lúc khuyatiền vẫn cần được ghi, chỉ không cần ghi mỗi tốimỗi người giữ một nửa, cuối tuần ghép lại một lần

Việc nào rút sức mà không ai bị ảnh hưởng thì gỡ trước, vì không phải xin phép ai. Việc nào cần làm nhưng rơi vào giờ mình cạn thì thử dời giờ hoặc gộp lại. Việc nào vừa nặng vừa không dời được mới là chỗ cần một cuộc nói chuyện để có người đỡ. Thường người ta ngạc nhiên vì nhóm đầu nhiều hơn mình nghĩ.

Nói với người nhà thế nào để không thành than vãn

Nhiều người ngại nói vì sợ người nghe hiểu thành trách móc. Cách dễ được đón nhận là nói bằng việc cụ thể và đề nghị cụ thể, không nói bằng cảm xúc chung chung. Câu “anh mệt lắm rồi” khiến người nghe bối rối không biết làm gì. Câu có việc rõ ràng thì người nghe có chỗ để giúp.

Với vợ hoặc chồng, thử nói: “Dạo này mình thấy mình hụt sức, sáng nào cũng dậy mệt. Mình đã ghi ra các việc trong tuần. Tối thứ ba và thứ năm em lo cơm được không, còn mình nhận đưa con đi học sáng thứ bảy.” Câu này có ba phần: tình trạng, bằng chứng, đề nghị đổi việc.

Với anh chị em, nhất là khi mình đang lo phần lớn cho cha mẹ: “Em không trách ai cả, chỉ là tháng này em không kham nổi việc đưa mẹ đi tái khám. Anh chị nhận được lần khám tháng sau không, em vẫn lo phần gọi điện hằng ngày.” Nói “em không trách ai” trước giúp người nghe bớt phòng thủ.

Với cha mẹ, không cần kể hết cái mệt, vì nhiều cụ sẽ lo ngược lại cho con. Chỉ cần nói về việc: “Tuần này con bận, con nhờ cô hàng xóm ghé xem mẹ chiều thứ tư nhé.”

Tình huống giả định: chị Hạnh và tháng thứ sáu

Chị Hạnh 38 tuổi, con một. Mẹ ở quê vừa mổ, con trai vào lớp một. Sáu tháng liền chị đi lại giữa hai nơi mỗi cuối tuần, tối về soạn bài cho con, đêm gọi hỏi mẹ đã uống thuốc chưa. Chị bắt đầu quên lịch hẹn ở chỗ làm và quát con vì làm đổ nước. Một tối chị ngồi ghi ra danh sách việc, thấy có mười chín việc mỗi tuần, trong đó năm việc rút sức mà không ai thật sự cần: tự lau nhà mỗi ngày, tự nấu đồ mang về quê cho mẹ dù dì ở gần mẹ nấu được.

Chị bỏ năm việc đó, rồi nói với chồng nhận đưa con đi học ba buổi sáng. Chị gọi cho dì ở quê, nhờ dì ghé mẹ hai buổi trưa một tuần và gửi dì một khoản nhỏ tiền chợ, ghi vào sổ là khoản cố định. Về quê chuyển thành hai tuần một lần. Mẹ chị lúc đầu buồn, nói “bận thì thôi khỏi về”. Chị gọi video thêm mỗi tối thứ bảy để bù.

Ba tháng sau chị vẫn mệt, nhưng không còn quên lịch và ít quát con hơn. Chồng chị nhận đưa đón được hai buổi chứ không phải ba vì lịch làm. Không trọn vẹn, nhưng đủ để chị không gục. Điều chị rút ra: những việc không ai cần tới chiếm sức nhiều hơn chị tưởng.

Bẫy thường gặp khi cố gượng

Chờ có kỳ nghỉ dài mới nghỉ. Kỳ nghỉ dài với người trụ cột thường không bao giờ đến, hoặc đến thì lại thành chuyến về quê chăm cha mẹ. Khoảng nghỉ nhỏ đều đặn mỗi tuần có ích hơn một chuyến đi xa mỗi năm.

Bù mệt bằng chi tiêu bốc đồng. Mua sắm khuya, đặt đồ ăn liên tục để tự thưởng. Không sai khi thỉnh thoảng làm vậy, nhưng nếu thành thói quen thì cuối tháng thiếu tiền lại thêm một nỗi lo. Đặt sẵn một khoản nhỏ cố định cho mình mỗi tháng thì dễ giữ hơn.

Cắt giấc ngủ để làm cho xong. Thức khuya làm việc nhà rồi sáng dậy sớm đi làm, kéo dài vài tháng là cơ thể đòi lại. Giấc ngủ là thứ cuối cùng nên cắt, không phải đầu tiên.

Tự nhủ chỉ cần qua được giai đoạn này. Với nhà ba thế hệ, giai đoạn khó có thể kéo dài nhiều năm. Nên tính như một chặng đường dài và chia sức theo đó, chứ không như một đợt chạy nước rút.

Ngại đi khám vì sợ tốn tiền và tốn thời gian. Bỏ qua một lần khám định kỳ có vẻ tiết kiệm, nhưng nếu bệnh phát hiện muộn thì cả nhà chịu. Lịch khám của mình nên được ghi cùng chỗ với lịch khám của cha mẹ.

Khi nào cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý

Gỡ việc và nghỉ ngơi giúp được nhiều người, nhưng không phải tất cả. Nên đi khám khi: mất ngủ kéo dài nhiều tuần, ăn không thấy ngon và sụt cân rõ, mất hứng thú với gần như mọi thứ, khó tập trung tới mức ảnh hưởng công việc, hoặc thường xuyên hồi hộp, đau ngực, khó thở. Bác sĩ đa khoa có thể là nơi bắt đầu, rồi giới thiệu tiếp nếu cần. Chuyên gia tâm lý giúp bạn sắp xếp lại suy nghĩ và tìm cách đứng vững lâu dài.

Một điều cần nói rõ: nếu bạn có lúc nghĩ tới chuyện làm hại bản thân, hoặc thấy mọi người sẽ ổn hơn nếu không có mình, hãy gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay, và báo cho một người thân biết. Đây không phải chuyện để tự chịu một mình hay để chờ qua cơn. Nói ra là bước khó nhất và cũng là bước đúng nhất.

Điều không cần lo quá: đi gặp chuyên gia không có nghĩa là mình yếu hay gia đình có vấn đề. Đó là cách giữ cho người trụ cột còn trụ được.

Câu hỏi thường gặp

Kiệt sức khác mệt mỏi bình thường như thế nào?

Mệt bình thường hết sau một hai ngày nghỉ. Kiệt sức thì nghỉ rồi vẫn thấy cạn, kéo dài nhiều tuần, kèm cáu gắt, hay quên và thấy mọi việc đều là gánh nặng. Nếu các dấu hiệu đó kéo dài, nên đi khám để được đánh giá.

Mình là con một, không có ai chia việc thì gỡ bằng cách nào?

Con một vẫn có thể chia việc ra ngoài anh chị em: họ hàng gần cha mẹ, hàng xóm, phụ huynh cùng lớp con, người giúp việc theo giờ nếu nhà xoay được. Trước hết hãy bỏ những việc rút sức mà không ai thật sự cần, vì phần này không cần ai thay.

Nói với vợ chồng rằng mình mệt có làm người kia thấy bị trách không?

Có thể, nếu chỉ nói cảm xúc chung chung. Hãy nói kèm bằng chứng cụ thể và một đề nghị đổi việc rõ ràng, đồng thời nhận lại một việc khác. Người nghe sẽ thấy đó là sắp xếp lại, không phải đổ lỗi.

Có nên giấu cha mẹ chuyện mình đang kiệt sức không?

Không cần kể hết vì nhiều cụ sẽ lo ngược lại cho con, nhưng cũng không nên gồng tới mức hứa những việc mình không làm nổi. Nói về việc cụ thể như đổi lịch về thăm là đủ, giữ được thể diện cả hai bên.

Khi nào thì nên gặp chuyên gia tâm lý thay vì tự xoay?

Khi đã gỡ việc và nghỉ mà vẫn mất ngủ nhiều tuần, mất hứng thú với gần như mọi thứ, hoặc khó làm việc. Còn nếu có ý nghĩ làm hại bản thân thì gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay và báo một người thân.

Gỡ bớt việc có phải là bỏ bê gia đình không?

Không. Bỏ những việc không ai thật sự cần, dời giờ và nhờ người đỡ việc nặng giúp bạn còn sức cho những việc chỉ mình làm được. Một người trụ cột còn sức gánh lâu thì có ích cho cả nhà hơn một người làm hết rồi gục giữa chừng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138