Nhờ được người khác giúp bắt đầu từ việc tách nhỏ việc ra trước rồi mới tìm người, chứ không phải đi tìm ai đó nhận cả gánh. Thứ tự dễ nhất: nhờ việc nhỏ, có giờ rõ ràng, với người đã từng ngỏ ý giúp; rồi mới tới việc lớn hơn với người ít thân hơn. Câu nhờ càng cụ thể thì người nghe càng dễ nhận lời.
Người đứng giữa thường quen làm người giúp chứ không quen làm người nhờ. Họ ngại phiền, sợ mắc nợ ân tình, sợ người ta nghĩ mình không lo nổi. Phần dưới đi qua cách lập danh sách việc nhờ được, chọn đúng người cho đúng việc, câu nhờ mẫu cho từng kiểu quan hệ, cách nhận giúp đỡ mà không thấy nặng lòng, và những bẫy khiến lần nhờ đầu tiên cũng là lần cuối.
Vì sao người trụ cột khó mở lời nhờ
Người gánh hai đầu thường đã quen với vai người lo. Họ là người được gọi khi cha mẹ cần đi viện, khi anh chị em cần vay, khi con cần ai đó họp phụ huynh. Chuyển sang vai người xin giúp cảm giác như tụt một bậc. Có người nói thẳng: “Mình mà phải nhờ thì người ta nghĩ mình lo không xong.”
Một lý do khác là sợ mắc nợ. Trong họ hàng và hàng xóm, giúp nhau thường kéo theo kỳ vọng được giúp lại. Người trụ cột vốn đã thiếu sức, nên lo rằng nhận một lần giúp thì sau này phải trả bằng một việc lớn hơn. Lo như vậy không sai, nhưng có thể xử lý bằng cách nhờ rõ ràng và cảm ơn đúng mức, như phần dưới.
Lý do thứ ba là không biết nhờ việc gì. Khi mệt, mọi thứ dính vào nhau thành một khối: cha mẹ, con cái, tiền, việc nhà. Nhìn cả khối thì không ai nhận nổi, nên mình cũng không dám mở lời. Tách khối ấy thành việc nhỏ là bước giúp mở lời dễ hơn cả.
Câu hỏi tự kiểm: “Nếu một người bạn đang ở hoàn cảnh của mình nhờ mình đón con giúp một buổi, mình có thấy phiền không?” Phần lớn chúng ta sẽ sẵn lòng. Người khác cũng vậy.
Danh sách việc nhờ được và người phù hợp
Ghi ra những việc lặp lại trong tuần, rồi với mỗi việc, nghĩ xem ai có thể làm thay một phần. Dòng đầu là ví dụ giả định của một người mẹ đơn thân có bố ở cùng.
| Việc | Mức thời gian | Người có thể nhờ | Cách nhờ | Đáp lại bằng gì |
|---|---|---|---|---|
| Đón con chiều thứ tư | nửa giờ | phụ huynh cùng lớp | đổi ca, mình đón con họ thứ sáu | đổi ca đều đặn |
| Ghé xem bố uống thuốc buổi trưa | mười lăm phút | hàng xóm sát vách | nhờ hai buổi một tuần | biếu quà nhỏ dịp lễ, giúp lại khi họ cần |
| Đưa bố đi tái khám | nửa ngày | em trai hoặc em họ | báo trước hai tuần, đưa sẵn giấy tờ | mình lo phần đặt lịch, ghi kết quả |
| Nấu một bữa khi mình ốm | một bữa | bạn thân gần nhà | nhắn ngắn khi cần | nấu lại khi bạn cần |
| Trông con một tối để mình nghỉ | ba giờ | em gái hoặc ông bà bên kia | một tối cố định mỗi tháng | mời cả nhà một bữa cơm |
Để ý cột cuối: không phải lần nào cũng trả bằng tiền. Đổi ca, giúp lại việc khác, một bữa cơm, một lời cảm ơn cụ thể đều là cách đáp. Khi cách đáp được nghĩ sẵn, mình bớt cảm giác mắc nợ và người được nhờ cũng thấy mối quan hệ cân bằng.
Câu nhờ mẫu cho từng kiểu quan hệ
Câu nhờ dễ được nhận lời thường có ba phần: việc cụ thể, thời gian cụ thể, và một lối ra cho người nghe nếu họ không tiện. Lối ra quan trọng vì nó giúp người nghe không thấy bị ép, nên lần sau mình nhờ tiếp được.
Với anh chị em: “Tháng này em kẹt lịch, anh đưa mẹ đi tái khám sáng thứ năm tuần sau được không? Em đặt lịch và gửi giấy tờ sẵn. Nếu anh không tiện thì báo em trước thứ hai để em xoay.”
Với hàng xóm: “Chị ơi, tuần này em đi làm về muộn, trưa thứ ba với thứ năm chị ghé xem bố em đã ăn và uống thuốc chưa giúp em được không? Có gì chị nhắn em. Em cảm ơn chị nhiều.”
Với phụ huynh cùng lớp con: “Mình đổi ca đón con nhé, mình đón hai đứa thứ hai và thứ tư, bạn đón thứ ba và thứ năm. Thử một tháng xem có hợp không.”
Với bạn thân: “Tao đang hụt sức, tối thứ bảy mày qua ngồi với tao một lát được không, không cần làm gì, chỉ nói chuyện.” Nhờ bạn đến ngồi cùng cũng là một kiểu nhờ, và thường là kiểu người trụ cột cần nhất mà ít dám xin.
Một mẹo nhỏ: nhờ bằng tin nhắn thường dễ hơn gọi điện với người ngại mở lời, vì người nghe có thời gian cân nhắc và trả lời thật lòng. Nhưng với cha mẹ lớn tuổi hay người ít dùng điện thoại, gặp trực tiếp hoặc gọi vẫn tốt hơn. Dù nhờ bằng cách nào, hãy nhắc lại thời gian một ngày trước để người kia không quên.
Nhận giúp đỡ mà không thấy nặng lòng
Cảm ơn bằng chi tiết. Thay vì “cảm ơn nhiều nhé”, nói rõ điều người ta làm đã giúp mình thế nào: “Nhờ chị ghé trưa nay mà em yên tâm họp xong, không phải chạy về.” Lời cảm ơn cụ thể làm người giúp thấy việc mình có ý nghĩa.
Đáp lại theo sức, không theo áp lực. Không cần trả gấp đôi ngay. Đáp lại bằng việc mình làm được khi người ta cần, hoặc bằng một cử chỉ nhỏ đúng dịp.
Chấp nhận người khác làm khác mình. Em trai đưa mẹ đi khám có thể quên hỏi bác sĩ một câu, hàng xóm nấu cháo có thể mặn hơn. Nếu chuyện không ảnh hưởng an toàn, hãy bỏ qua. Bắt người giúp làm đúng như mình thì họ sẽ ngại giúp lần sau.
Tránh nhận giúp đỡ kèm điều kiện về tiền. Nếu có người đề nghị cho vay hay đứng tên giùm như một cách giúp, hãy tách hẳn chuyện đó ra, cân nhắc riêng và có giấy tờ rõ ràng. Lời mời vay từ người lạ hoặc qua ứng dụng không rõ nguồn gốc thì nên từ chối; bị đe doạ đòi nợ thì báo công an qua số 113.
Tình huống giả định: chị Mai và lần nhờ đầu tiên
Chị Mai 36 tuổi, một mình nuôi con gái tám tuổi, bố chị bị tai biến nhẹ và về ở cùng. Chị đi làm ca, tối về nấu cơm, tắm cho bố, kèm con học. Hơn một năm chị chưa nhờ ai việc gì, vì nghĩ mình chọn sống một mình thì phải tự lo.
Một lần con ốm mà chị không xin nghỉ được, chị buộc phải gọi cho cô hàng xóm. Cô sang ngay và nói: “Sao không gọi sớm.” Từ đó chị ngồi ghi danh sách việc, chọn ra ba việc nhờ được: hàng xóm ghé bố hai buổi trưa, mẹ của bạn cùng lớp con đổi ca đón hai buổi, em họ trông con một tối mỗi tháng.
Không phải ai cũng nhận. Em họ nói tháng nào rảnh mới được, nên tối nghỉ chỉ có khi có khi không. Việc đổi ca đón con chạy đều. Chị vẫn thấy ngại mỗi lần nhờ, nhưng chị học được cách cảm ơn cụ thể và nhận nấu thêm một nồi canh mang sang hàng xóm mỗi cuối tuần. Chị nói điều thay đổi lớn nhất là chị không còn cảm giác cả thế giới chỉ có mình.
Những bẫy khiến lần nhờ đầu cũng là lần cuối
Nhờ quá to, quá mơ hồ. “Lúc nào rảnh qua phụ em với” khiến người nghe không biết nhận gì. Chia nhỏ và nói rõ giờ.
Nhờ vào phút chót. Gọi lúc việc đã gấp khiến người nghe bị dồn. Với việc lặp lại, báo trước ít nhất vài ngày.
Dồn hết vào một người. Người hay giúp nhất sẽ mệt và rút lui. Rải việc ra nhiều người, mỗi người một phần nhỏ.
Không nói khi muốn thôi. Nếu không cần nhờ nữa, hãy báo và cảm ơn rõ ràng. Lặng lẽ thôi khiến người kia không biết mình đã làm gì sai.
Tự trách sau khi nhờ. Nhờ không phải là thất bại. Người trụ cột còn sức nhờ giúp đỡ hợp lý thì gánh được lâu hơn. Nếu cảm giác tội lỗi đè nặng nhiều tuần, kèm mất ngủ hay buồn kéo dài, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Khi người nhà không nhận được: tìm giúp đỡ ở đâu khác
Có những nhà mà anh chị em ở xa, họ hàng không thân, cha mẹ bên kia cũng cần người chăm. Khi đó, nhờ người nhà không phải là đường duy nhất. Hãy nghĩ theo vòng tròn: vòng trong là người thân, vòng giữa là hàng xóm, bạn bè, phụ huynh cùng lớp, đồng nghiệp; vòng ngoài là những dịch vụ trả công và những tổ chức ở địa phương.
Vòng ngoài có thể gồm người giúp việc theo giờ, người chăm bệnh theo ca khi cha mẹ nằm viện, lớp bán trú cho con trong những tháng nặng nhất, hay các hoạt động của tổ dân phố, hội người cao tuổi nơi cha mẹ sống. Những lựa chọn này có tốn tiền hoặc tốn công tìm hiểu, nên hãy cân theo sức của nhà mình. Một nguyên tắc đơn giản: chi cho người giúp những việc nặng và lặp lại, để mình giữ những việc cần tình cảm, như ngồi nói chuyện với mẹ hay đọc truyện cho con.
Khi thuê người chăm cha mẹ hay trông con, hãy hỏi rõ phạm vi công việc, giờ giấc, cách liên lạc khi có chuyện, và ghi lại thoả thuận. Gặp thử vài buổi trước khi giao việc lâu dài. Nếu nghi ngờ trẻ bị bạo hành hay bỏ bê trong lúc người khác trông, gọi 111 để được hỗ trợ.
Câu hỏi tự kiểm trước khi quyết định thuê: “Việc này nếu mình tự làm thì mất bao nhiêu giờ mỗi tuần, và mấy giờ đó mình đang lấy từ giấc ngủ hay từ con? Nếu trả cho người khác x đơn vị, nhà mình bớt khoản nào để bù?” Trả lời được hai câu đó thì quyết định sẽ rõ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Nhờ người khác có làm mình mắc nợ ân tình không?
Có thể có một chút, và đó là chuyện bình thường giữa người với người. Nhờ việc rõ ràng, cảm ơn cụ thể và nghĩ sẵn cách đáp lại theo sức mình, như đổi ca hay giúp lại việc khác, thì mối quan hệ vẫn cân bằng.
Nên nhờ anh chị em hay nhờ người ngoài trước?
Tuỳ việc. Việc liên quan cha mẹ như đưa đi khám nên mời anh chị em trước để họ cùng có phần. Việc nhỏ hằng ngày như ghé xem cha mẹ buổi trưa hay đón con đôi khi nhờ hàng xóm, phụ huynh cùng lớp lại tiện hơn.
Nhờ rồi mà người ta từ chối thì sao?
Từ chối thường là vì họ không tiện lúc đó, không phải vì không quý mình. Cảm ơn họ đã trả lời, rồi nhờ người khác. Câu nhờ có lối ra như “không tiện thì báo em” giúp cả hai bên nhẹ nhàng khi bị từ chối.
Có nên trả tiền cho người thân khi nhờ chăm bố mẹ không?
Tuỳ thoả thuận và hoàn cảnh từng nhà. Nếu việc kéo dài và tốn nhiều thời gian của người kia, một khoản hỗ trợ rõ ràng có thể giúp giữ công bằng. Hãy nói thẳng và ghi lại, tránh để mỗi người hiểu một kiểu rồi sinh hiểu lầm.
Mẹ đơn thân không có ai để nhờ thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ những người gặp mỗi ngày: phụ huynh cùng lớp con, hàng xóm sát vách, đồng nghiệp gần nhà. Nhờ việc nhỏ nhất trước, như đổi ca đón con một buổi. Mạng lưới giúp đỡ thường lớn dần từ những lần nhờ nhỏ.
Làm sao nhận giúp đỡ mà không thấy mình kém cỏi?
Hãy coi việc nhờ là một phần của cách gánh lâu dài, như chia ca trực. Người gánh một mình tới kiệt sức không giúp được ai. Cảm ơn cụ thể, đáp lại khi có thể, và nhớ rằng chính bạn cũng từng sẵn lòng giúp người khác.