Người trụ cột nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi đã thử gỡ việc và nghỉ ngơi mà vẫn không khá lên sau vài tuần, hoặc khi cái mệt bắt đầu ảnh hưởng tới công việc, giấc ngủ, cách mình đối xử với con và cha mẹ. Riêng trường hợp có ý nghĩ làm hại bản thân thì không chờ: gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay, và báo cho một người thân.
Đây không phải lựa chọn dành cho người yếu. Người đứng giữa thường chịu áp lực kéo dài nhiều năm, và có những lúc tự xoay không còn đủ. Bài này giúp bạn nhận ra lúc đó, biết bắt đầu từ đâu, chuẩn bị gì cho buổi đầu, tính khoản chi vào ngân sách nhà thế nào, và nói với người nhà ra sao. Bài không chẩn đoán, không thay cho ý kiến của bác sĩ.
Tự xoay được hay cần người có chuyên môn
Bảng dưới không phải công cụ chẩn đoán. Nó giúp bạn phân biệt lúc nào cái mệt còn nằm trong tầm tự xử lý, lúc nào nên đi gặp người có chuyên môn. Hãy đọc cùng vợ chồng hoặc một người thân hiểu mình.
| Điều đang xảy ra | Thường còn tự xoay được khi | Nên gặp người có chuyên môn khi |
|---|---|---|
| Mệt mỏi | đỡ sau vài ngày nghỉ hoặc sau khi bớt việc | nghỉ rồi vẫn cạn, kéo dài nhiều tuần |
| Giấc ngủ | thỉnh thoảng khó ngủ vào tuần nhiều việc | mất ngủ hoặc thức giấc sớm gần như mỗi đêm trong nhiều tuần |
| Cảm xúc | buồn hay bực rồi qua | buồn, trống rỗng hoặc lo âu gần như cả ngày, mất hứng thú với hầu hết mọi thứ |
| Với người nhà | thỉnh thoảng gắt rồi xin lỗi | thường xuyên nổi nóng, sợ chính mình, hoặc thu mình không muốn gặp ai |
| Công việc | chậm hơn chút trong tuần bận | hay sai sót, không tập trung được, nghĩ tới bỏ việc vì không chịu nổi |
| Cơ thể | đau mỏi khi làm quá sức | hồi hộp, đau ngực, khó thở, sụt cân không rõ lý do |
Nếu có từ hai dòng nằm ở cột phải, nên đặt lịch khám. Với dấu hiệu cơ thể như đau ngực hay khó thở, đi khám để loại trừ nguyên nhân thể chất trước. Còn nếu có lúc nghĩ tới chuyện kết thúc cuộc sống, làm hại bản thân, hoặc nghĩ mọi người sẽ ổn hơn nếu không có mình, hãy gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay, và báo cho một người thân biết. Không cần chờ đủ dấu hiệu khác.
Bắt đầu từ đâu: bác sĩ, chuyên gia tâm lý hay ai khác
Với nhiều người, cửa vào dễ nhất là bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ ở nơi mình đăng ký khám ban đầu. Bác sĩ có thể kiểm tra xem mệt mỏi, mất ngủ có liên quan tới vấn đề thể chất không, rồi giới thiệu tới chuyên khoa phù hợp. Đi kiểu này cũng đỡ ngại vì giống một lần khám bình thường.
Bác sĩ chuyên khoa tâm thần là người có thể chẩn đoán và kê thuốc khi cần. Chuyên gia tâm lý thì làm việc bằng trò chuyện, giúp bạn nhìn lại cách nghĩ, cách phản ứng, cách sắp xếp gánh nặng. Hai người này có thể cùng tham gia, tuỳ tình trạng. Việc dùng thuốc hay không là do bác sĩ quyết sau khi khám, không tự mua và không nghe theo người quen.
Khi chọn chuyên gia tâm lý, nên hỏi về đào tạo và kinh nghiệm của họ, cách làm việc, mỗi buổi bao lâu, dự kiến bao nhiêu buổi, cách bảo mật thông tin. Một người chuyên môn đàng hoàng sẽ trả lời rõ những câu này. Cẩn trọng với những nơi hứa “khỏi hẳn sau vài buổi”, hoặc gợi ý những phương pháp không rõ cơ sở.
Nếu chưa sẵn sàng gặp ai, ít nhất hãy nói với một người tin cậy: vợ chồng, anh chị em, bạn thân. Nói ra thường là bước đầu tiên để không phải gánh một mình.
Tính khoản chi vào ngân sách nhà
Coi đây là khoản sức khoẻ, không phải khoản xa xỉ. Người trụ cột hay thấy có lỗi khi chi cho việc này trong lúc cha mẹ còn cần thuốc. Nhưng nếu mình gục, mọi khoản khác đều lung lay. Đặt nó cùng nhóm với tiền khám bệnh.
Hỏi chi phí trước, tính theo đợt. Hỏi mỗi buổi tốn bao nhiêu, dự kiến bao nhiêu buổi, rồi nhân ra cả đợt. Ví dụ giả định: nếu mỗi buổi khoảng nửa đơn vị và dự kiến tám buổi, cả đợt là bốn đơn vị, có thể chia trong vài tháng.
Hỏi phần nào được chi trả. Một số phần khám chữa bệnh có thể được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định, một số chỗ làm có chương trình hỗ trợ người lao động. Hỏi cơ sở y tế, phòng nhân sự, hoặc tra văn bản hiện hành.
Chọn nhịp vừa sức. Nếu tiền eo hẹp, hỏi chuyên gia có thể giãn lịch không, ví dụ hai tuần một buổi. Bỏ giữa chừng vì hết tiền thường kém hơn một nhịp chậm mà đều.
Không vay để trả chi phí này. Nếu không xoay được, hỏi các cơ sở công lập, các chương trình hỗ trợ của nơi làm việc hay cộng đồng. Đừng vay qua ứng dụng lạ hay vay nóng; bị đe doạ đòi nợ thì báo công an qua số 113.
Chuẩn bị cho buổi đầu tiên
Buổi đầu thường dùng để chuyên gia hiểu hoàn cảnh của bạn. Người đứng giữa có rất nhiều thứ cần kể, nên ghi ra trước giúp không bị lạc. Một trang ghi chú có thể gồm:
- Hoàn cảnh nhà mình trong vài dòng: ai đang phụ thuộc vào mình, ai cùng gánh, ai không.
- Điều gì khiến mình quyết định đi gặp: dấu hiệu nào, từ khi nào, nặng lên lúc nào.
- Giấc ngủ, ăn uống, vận động gần đây, và thuốc đang dùng nếu có.
- Những lúc khó khăn nhất trong tuần: ví dụ buổi tối sau khi gọi cho mẹ, hay sáng thứ hai trước khi đi làm.
- Điều mình mong có được sau một thời gian: ngủ được, bớt cáu với con, biết nói không với một số việc.
- Câu hỏi cho chuyên gia: “Em nên làm gì giữa các buổi? Dấu hiệu nào thì em cần gọi hoặc đi khám ngay? Nếu em không có thời gian đều đặn thì nên làm thế nào?”
Không cần chuẩn bị hoàn hảo. Có những buổi đầu chỉ là ngồi kể, có khi khóc, có khi im lặng. Chuyên gia quen với điều đó. Sau buổi đầu, tự hỏi mình có thấy được lắng nghe và tôn trọng không. Nếu không, đổi người là bình thường.
Nói với vợ chồng và gia đình thế nào
Nhiều người trụ cột ngại nói vì sợ người nhà lo, hoặc sợ bị coi là có vấn đề. Cách đơn giản nhất là nói như nói về một lần đi khám: “Dạo này mình ngủ không được và hay cáu, mình đã thử bớt việc mà chưa đỡ. Mình định đi gặp bác sĩ và một chuyên gia tâm lý vài buổi. Em giúp mình trông con tối thứ năm nhé.”
Nếu người kia lo về tiền, đưa ra con số theo đợt và cách chia: “Cả đợt khoảng bốn đơn vị, mình chia trong ba tháng, lùi khoản mua sắm cuối năm.” Khi chuyện được đặt vào ngân sách rõ ràng, người nghe dễ đồng ý hơn.
Với cha mẹ lớn tuổi, không nhất thiết phải kể. Một số cụ quen nghĩ chuyện tâm lý là chuyện “nghĩ nhiều”, nói ra có khi chỉ làm các cụ lo hoặc khuyên những điều không hợp. Đó là quyết định của bạn, không có đúng sai.
Với anh chị em, nếu cái mệt của bạn liên quan tới việc chăm cha mẹ, nên nói để họ biết cần chia lại phần việc: “Em đang phải đi khám vì kiệt sức. Tháng tới anh chị nhận giúp em việc đưa mẹ đi tái khám.” Nói thẳng như vậy không phải là trách, mà là thông tin để cả nhà cùng điều chỉnh.
Giữa các buổi: những việc nhỏ tự làm được
Gặp chuyên gia vài buổi chưa đủ nếu những ngày còn lại vẫn y như cũ. Những việc dưới đây không thay cho điều trị, nhưng giúp bạn giữ được phần tiến bộ giữa hai buổi gặp:
- Giữ giờ ngủ và giờ dậy gần như cố định, kể cả cuối tuần. Với người hay nằm nghĩ chuyện tiền, đặt một cuốn sổ cạnh giường để ghi ra rồi để đó tới sáng.
- Đi bộ hoặc vận động nhẹ mỗi ngày, dù chỉ mười lăm phút. Người chăm cha mẹ và con nhỏ thường ngồi, cúi, chạy việc nhiều mà ít khi vận động cho chính mình.
- Hạn chế rượu bia và cà phê vào buổi chiều tối, vì chúng thường làm giấc ngủ chập chờn hơn.
- Tách nỗi lo thành hai cột: việc mình làm được trong tuần này, và việc mình không làm gì được lúc này. Chỉ lên kế hoạch cho cột đầu.
- Hẹn một người tin cậy nói chuyện mỗi tuần, không nhất thiết về chuyện mệt.
- Ghi ngắn mỗi tối: hôm nay mấy giờ ngủ, có lúc nào thấy nhẹ, có lúc nào thấy tệ. Mang ghi chép này tới buổi gặp sau.
- Uống thuốc, nếu được bác sĩ kê, đúng như hướng dẫn. Không tự ngưng, không tự tăng giảm liều; có tác dụng phụ thì hỏi lại bác sĩ.
Nếu giữa các buổi có lúc thấy tệ đi rõ rệt, đừng chờ tới lịch hẹn. Liên lạc với chuyên gia hoặc bác sĩ sớm hơn. Và nếu xuất hiện ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay, báo một người thân ở cạnh mình.
Tình huống giả định: chị Thu và tám buổi trò chuyện
Chị Thu 41 tuổi, là con gái cả, gánh phần lớn chi phí chữa bệnh của bố và lo cho hai con nhỏ. Chồng chị đi làm xa, về mỗi tháng một lần. Nửa năm nay chị thức dậy lúc ba giờ sáng gần như mỗi đêm, đầu nghĩ về tiền. Chị quát con nhiều và hay khóc trong nhà vệ sinh ở chỗ làm.
Chị đi khám bác sĩ đa khoa trước, được kiểm tra rồi giới thiệu tới một chuyên gia tâm lý. Chị nhắn cho chồng về chi phí cả đợt, chia vào ba tháng. Chị nhờ em trai nhận việc đưa bố đi tái khám hai lần trong thời gian đó. Em trai đồng ý một lần, lần kia bận.
Sau tám buổi, chị không hết lo, khoản chữa bệnh của bố vẫn còn đó. Nhưng chị ngủ được nhiều hơn, biết tách những nỗi lo có thể làm gì với những nỗi lo không làm gì được, và tập nói không với một vài lời nhờ của họ hàng. Chị vẫn giữ lịch gặp chuyên gia mỗi tháng một lần. Chị nói điều khó nhất là đặt lịch buổi đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mệt vì gánh gia đình thì có cần gặp chuyên gia tâm lý không?
Không phải ai mệt cũng cần. Nếu đã gỡ bớt việc, nghỉ ngơi mà sau vài tuần vẫn mất ngủ, mất hứng thú, hay cáu gắt nặng, ảnh hưởng công việc và gia đình, thì nên đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá.
Nên gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý trước?
Nhiều người bắt đầu với bác sĩ đa khoa để kiểm tra nguyên nhân thể chất, rồi được giới thiệu tiếp. Bác sĩ chuyên khoa có thể chẩn đoán và kê thuốc khi cần, còn chuyên gia tâm lý làm việc bằng trò chuyện. Hai bên có thể phối hợp.
Chi phí gặp chuyên gia tâm lý có quá sức với nhà đang eo hẹp không?
Hãy hỏi chi phí mỗi buổi và số buổi dự kiến, tính cả đợt rồi chia ra vài tháng. Có thể hỏi về nhịp giãn hơn, các cơ sở công lập, hay chương trình hỗ trợ của nơi làm việc. Không nên vay nóng để trả khoản này.
Có ý nghĩ làm hại bản thân thì phải làm gì?
Gọi 115 hoặc tới cơ sở y tế gần nhất ngay, và báo cho một người thân biết. Không chờ qua cơn, không tự chịu một mình. Ở cạnh một người tin cậy trong lúc chờ hỗ trợ cũng là điều nên làm.
Có cần nói với cha mẹ là mình đang gặp chuyên gia tâm lý không?
Không bắt buộc. Một số cụ có thể lo hoặc không hiểu, nên đây là quyết định riêng của bạn. Điều quan trọng hơn là có ít nhất một người tin cậy trong nhà biết chuyện để hỗ trợ khi cần.
Làm sao biết chuyên gia tâm lý mình gặp có phù hợp?
Hỏi rõ về đào tạo, cách làm việc, số buổi dự kiến và bảo mật. Sau vài buổi, tự hỏi mình có thấy được lắng nghe, tôn trọng và có chút tiến triển không. Nếu không, đổi người là chuyện bình thường.