Người trụ cột nên có một khoản nhỏ, cố định, có tên riêng mỗi tháng để tiêu cho chính mình mà không phải giải thích, đặt sau các khoản thiết yếu và quỹ dự phòng nhưng trước những khoản mua sắm chung không gấp. Mức không cần lớn, quan trọng là đều và được cả nhà biết, để khi tiêu không phải thấy như đang lấy của cha mẹ hay của con.
Nhiều người đứng giữa nhiều năm không mua gì cho mình ngoài đồ thật cần. Họ không thấy khổ, họ thấy đó là điều đương nhiên. Nhưng cái giá thường lộ ra muộn: tiêu bốc đồng một lần rồi day dứt, hoặc cáu bẳn mà không rõ vì sao. Bài này giúp bạn đặt khoản riêng ở mức vừa với nhà mình, nói với vợ chồng sao cho công bằng, và giữ được nó khi tháng thiếu.
Vì sao một khoản nhỏ cho mình lại quan trọng
Khi mọi đồng tiền trong nhà đều có chủ khác, người trụ cột dần mất cảm giác mình có quyền với bất cứ thứ gì. Mua một đôi giày mới cũng phải tính xem có nên không, bố cần thuốc, con cần sách. Mỗi lần chi cho mình là một lần tự xét xử. Lâu dần, việc chăm sóc bản thân trở thành điều xa xỉ trong đầu, dù số tiền rất nhỏ.
Không có khoản riêng cũng khiến chi tiêu khó đoán hơn. Người kìm nén lâu thường có lúc bung ra: một đêm mệt quá đặt mua thứ không cần, một lần đi với bạn tiêu nhiều hơn dự định. Sau đó là cảm giác có lỗi, rồi lại kìm nén chặt hơn. Một khoản nhỏ đều đặn giúp phá vòng lặp này, vì mình biết mình có phần, không phải lấy trộm từ đâu.
Khoản riêng cũng là một cách giữ sức. Nó có thể là tiền đi bơi, cắt tóc, ly cà phê với bạn, một cuốn sách, một lớp học ngắn. Những thứ nhỏ đó nuôi lại người đang nuôi cả nhà.
Câu hỏi tự kiểm: “Lần cuối mình mua gì đó chỉ vì mình thích, không vì ai cần, là khi nào? Lúc mua mình thấy vui hay thấy có lỗi?”
Đặt khoản riêng ở đâu trong thứ tự chi
Khoản riêng không giành chỗ của những khoản thiết yếu. Nó có chỗ của nó trong thứ tự chi mỗi tháng. Bảng dưới là một thứ tự tham khảo và một ví dụ giả định cho nhà có tổng thu 20 đơn vị mỗi tháng.
| Thứ tự | Nhóm khoản | Ví dụ giả định | Khi tháng thiếu |
|---|---|---|---|
| 1 | Ăn ở, điện nước, học phí bắt buộc của con, thuốc của cha mẹ | 12 đơn vị | giữ |
| 2 | Trả các khoản nợ đã có, theo đúng hạn | 2 đơn vị | giữ, nếu khó thì hỏi tư vấn độc lập, không vay để trả vay |
| 3 | Góp quỹ dự phòng | 2 đơn vị | giảm tạm, ghi lại để bù |
| 4 | Khoản riêng của từng người lớn trong nhà | mỗi người nửa đơn vị | giảm một nửa, không xoá |
| 5 | Mua sắm chung không gấp, đi chơi, quà cáp | phần còn lại | lùi trước tiên |
Để ý thứ tự 4 và 5: khi thiếu, nhiều nhà cắt khoản riêng trước rồi vẫn giữ mua sắm chung. Đổi lại thì hợp lý hơn, vì khoản riêng nhỏ mà giữ được tinh thần, còn mua sắm chung thường lùi được vài tháng. Tỷ lệ trong bảng chỉ là ví dụ để hình dung; mỗi nhà tự đặt theo thu nhập và gánh nặng của mình.
Quy tắc để khoản riêng không thành chuyện cãi nhau
Cả hai vợ chồng đều có, bằng nhau. Kể cả khi một người kiếm nhiều hơn. Khoản riêng không phải phần thưởng cho thu nhập, mà là phần dành cho mỗi người lớn trong nhà. Bằng nhau giúp không ai thấy thiệt.
Không hỏi đã tiêu vào đâu. Đó là ý nghĩa của khoản riêng. Nếu người kia muốn kể thì nghe, không bình luận đắt rẻ.
Không dùng khoản riêng để bù khoản chung. Nếu khoản chung thiếu, bàn trong buổi chung. Lấy khoản riêng của mình bù lặng lẽ thì lâu dần lại thành không có khoản riêng.
Để dồn được. Tháng này không tiêu hết thì để sang tháng sau, gom lại cho một thứ lớn hơn mình thích.
Ghi một dòng trong sổ chung là đủ. Sổ chỉ ghi “khoản riêng của anh, của em: x đơn vị”, không ghi chi tiết. Như vậy bức tranh tiền của nhà vẫn rõ mà không ai bị soi.
Xem lại mức mỗi năm một lần. Khi thu nhập đổi, khi con vào cấp mới hay khi cha mẹ cần nhiều hơn, mức khoản riêng có thể điều chỉnh. Điều chỉnh cùng nhau và cùng lúc cho cả hai người, đừng để một người tự cắt phần mình rồi âm thầm thấy thiệt.
Nói với vợ chồng thế nào
Người đề xuất khoản riêng thường ngại vì sợ bị nghĩ là ích kỷ trong lúc nhà đang khó. Cách nói dễ được đón nhận là đề xuất cho cả hai, không chỉ cho mình.
Bạn thử: “Mình thấy cả năm nay hai đứa không ai mua gì cho bản thân. Mình đề nghị mỗi tháng mỗi người giữ nửa đơn vị, tiêu gì tuỳ ý, không phải báo. Tháng nào thiếu thì giảm một nửa, chứ không bỏ.”
Nếu người kia lo tiền không đủ: “Mình thử lùi một khoản mua sắm chung để có chỗ cho khoản này. Ba tháng sau mình xem lại, nếu nhà căng quá thì điều chỉnh.” Đưa ra con số cụ thể và hạn xem lại giúp quyết định nhẹ hơn.
Với người đơn thân, không cần nói với ai, nhưng nên ghi vào sổ như một khoản chính thức, để chính mình không tự xoá nó khi mệt. Với nhà có cha mẹ ở cùng và cha mẹ cũng góp tiền, cha mẹ cũng nên có khoản riêng của họ. Người lớn tuổi thường ngại xin tiền tiêu vặt từ con, nên chủ động đề nghị sẽ giữ được thể diện cho các cụ.
Một câu nên tránh khi bàn: “Anh tiêu gì mà hết nhanh thế.” Câu này biến khoản riêng thành chuyện bị soi, đúng điều mà khoản riêng sinh ra để tránh. Nếu thấy người kia tiêu hết sớm, cứ để họ tự xoay trong phần của mình tới tháng sau.
Tình huống giả định: chị Hoa và đôi giày đi bộ
Chị Hoa 44 tuổi, kế toán, chồng làm kỹ thuật. Bố mẹ chồng ở cùng, mẹ chị ở quê có lương hưu nhỏ nhưng hay ốm. Hai con đang học. Chị giữ sổ của cả nhà và nhiều năm không mua gì cho mình ngoài quần áo đi làm. Bác sĩ khuyên chị đi bộ mỗi ngày, nhưng chị đi bằng đôi dép cũ vì thấy mua giày là phí.
Chị đề xuất với chồng mỗi người giữ nửa đơn vị một tháng. Chồng chị đồng ý ngay và nói anh cũng muốn có tiền đi đá bóng với bạn mà không phải xin. Họ lùi khoản thay ti vi mới sang năm sau.
Tháng đầu chị vẫn không tiêu, để dồn. Tháng thứ ba chị mua đôi giày đi bộ, và nói đó là lần đầu sau nhiều năm mua đồ cho mình mà không thấy phải giải thích với ai. Có tháng mẹ ở quê nhập viện, khoản riêng giảm còn một nửa theo đúng luật, chị thấy hơi tiếc nhưng không day dứt. Chồng chị thì tiêu hết mỗi tháng, chị học cách không bình luận.
Hiểu lầm thường gặp và cách nghĩ lại
“Nhà đang khó, mình tiêu cho mình là ích kỷ.” Khoản riêng nhỏ, có giới hạn và được cả nhà biết thì không lấy mất của ai. Nó giúp người gánh giữ được sức để gánh tiếp.
“Khi nào dư dả mới có khoản riêng.” Với nhà nhiều thế hệ, lúc dư dả có thể không đến trong nhiều năm. Một phần rất nhỏ bây giờ có ích hơn một phần lớn trong tưởng tượng.
“Người kiếm nhiều thì được giữ nhiều hơn.” Cách này dễ khiến người kiếm ít thấy mình kém giá trị, nhất là khi họ gánh nhiều việc không lương như chăm cha mẹ. Bằng nhau thì êm hơn.
“Có khoản riêng là có bí mật với nhau.” Số tiền được biết, chỉ chi tiết tiêu vào đâu là riêng. Khác hẳn với giấu một khoản lớn hay một khoản nợ.
“Tiêu bốc đồng thì cắt khoản riêng cho khỏi tiêu.” Thường ngược lại: có khoản riêng đều đặn giúp bớt tiêu bốc đồng. Nếu tiêu bốc đồng thành thói quen khó kiểm soát và gây nợ, nên nói chuyện với một chuyên gia tâm lý hoặc người tư vấn tài chính độc lập.
Khi tiêu cho mình vẫn thấy có lỗi
Có người đã có khoản riêng mà vẫn không dám tiêu, hoặc tiêu xong lại day dứt cả tuần. Điều này thường gặp ở người từng lớn lên trong nhà thiếu thốn, hoặc ở người quen làm chỗ dựa từ rất trẻ. Cảm giác đó không tự mất đi chỉ vì có một dòng mới trong sổ.
Một cách nhẹ nhàng là bắt đầu bằng những khoản tiêu giúp mình giữ sức: đôi giày để đi bộ, buổi cắt tóc, vé bơi, cuốn sách. Những thứ này dễ tự cho phép hơn vì thấy rõ lợi cho sức khoẻ. Dần dần mới tới những thứ chỉ để vui, như một bữa ăn với bạn cũ hay một món đồ mình thích từ lâu.
Cách thứ hai là nhìn khoản riêng như một phần chăm sóc gia đình. Cha mẹ và con cần một người còn sức, còn vui, còn kiên nhẫn. Một ly cà phê một mình sáng thứ bảy có khi giữ cho cả buổi chiều đó bạn không quát con.
Câu tự nhủ có thể dùng khi day dứt: “Khoản này đã có trong sổ, cả nhà đã đồng ý, mình không lấy của ai.” Nói thành lời giúp tách cảm giác có lỗi ra khỏi sự thật.
Nếu cảm giác có lỗi kéo dài và lan sang mọi việc, như ăn cũng thấy có lỗi, nghỉ cũng thấy có lỗi, kèm buồn bã và mất ngủ, đó có thể là dấu hiệu kiệt sức. Nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý thay vì tự ép mình chịu tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Người trụ cột có nên giữ tiền riêng cho bản thân không?
Nên có một khoản nhỏ, cố định, được cả nhà biết, để tiêu cho chính mình mà không phải giải thích. Khoản này đặt sau các khoản thiết yếu và quỹ dự phòng, nhưng trước mua sắm chung không gấp.
Khoản riêng bao nhiêu là vừa?
Không có con số chung. Mỗi nhà tự đặt theo thu nhập và gánh nặng của mình, thường là một phần nhỏ so với tổng chi. Quan trọng là đều đặn mỗi tháng và hai vợ chồng bằng nhau, chứ không phải lớn hay nhỏ.
Tháng thiếu tiền có nên bỏ khoản riêng không?
Nên giảm chứ không xoá, ví dụ còn một nửa, và lùi khoản mua sắm chung không gấp trước. Xoá hẳn thì dễ bỏ luôn thói quen, rồi quay lại cảm giác mình không có quyền với đồng tiền nào trong nhà.
Vợ chồng thu nhập chênh nhau thì khoản riêng có nên chênh không?
Nhiều nhà thấy để bằng nhau thì êm hơn, vì khoản riêng là phần dành cho mỗi người lớn chứ không phải phần thưởng cho thu nhập. Người kiếm ít thường gánh nhiều việc không lương như chăm con, chăm cha mẹ.
Có nên cho cha mẹ ở cùng một khoản tiêu riêng không?
Nếu nhà xoay được, chủ động đề nghị một khoản nhỏ cho cha mẹ thường giúp các cụ giữ thể diện, không phải xin con từng lần. Nói nhẹ nhàng như một phần chi tiêu chung của nhà, không như một sự ban ơn.
Tiêu hết khoản riêng mỗi tháng có sao không?
Không sao, đó là quyền của người giữ khoản. Có người tiêu hết, có người dồn lại cho một thứ lớn hơn. Chỉ cần không lấy thêm từ khoản chung, và không dùng khoản riêng để vay mượn hay gánh nợ cho người khác.